بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی صفات کوفیان و آسیبشناسی منتظران در عصر غیبت
مقایسهای میان فضای سال ۶۱ هجری و دوران غیبت کبری با تأکید بر نقش ولی فقیه
مقدمه
پس از اینکه نامههای پرشور کوفیان به دست امام حسین (علیهالسلام) رسید، امام حسین (علیهالسلام) در آغاز حرکت خود به سوی کوفه، حضرت مسلم بن عقیل را به عنوان «نماینده، برادر، پسرعمو و فرد مورد اعتماد» به آنجا فرستاد تا وضعیت کوفیان را بررسی کند. اما کوفیان که در نامهها ابراز وفاداری کرده بودند، در عمل دچار تناقض رفتاری شدند و مسلم را تنها گذاشتند.
امام حسین (علیهالسلام) در معرفی مسلم فرمود: «بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ أَخِی وَ ابْنَ عَمِّی وَ ثِقَتِی مِنْ أَهْلِ بَیْتِی مُسْلِمَ بْنَ عَقِیل»؛ یعنی «برادرم، پسرعمویم و مورد اعتمادترین فرد از خاندانم، مسلم بن عقیل را به سوی شما فرستادم». این معرفی نشان میدهد که امام (علیهالسلام) نهایت اعتماد را به مسلم داشت.
همانطور که مسلم بن عقیل نماینده و مورد اعتماد امام حسین (علیهالسلام) در کوفه بود، ولی فقیه و رهبر الهی جامعه نیز در عصر غیبت، نایب عام امام زمان (علیهالسلام) است که باید در امور زندگی به او مراجعه شود؛ زیرا او حجت امام (علیهالسلام) بر مردم است. «فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِم.»[کمال الدین، ج2، ص484] امام خمینی (ره) با تکیه بر ادله عقلی و نقلی، نظریه ولایت فقیه را به عنوان کارآمدترین نظریه سیاسی در عصر غیبت مطرح کردند.[ولایت فقیه، امام خمینی، ص50]
کوفیان و تنها گذاشتن مسلم
کوفیان به دلایلی که ریشه در ضعفهای اخلاقی و اجتماعی داشت، از مسلم دست کشیدند. ماجرای مسلم بن عقیل در کوفه، عبرتی بزرگ برای همیشه تاریخ است؛ به ویژه برای عصر غیبت که منتظران ظهور امام زمان (علیهالسلام) باید از تکرار آن خطاها بپرهیزند.
الف) تحلیل خصوصیات کوفیان و ریشهیابی رفتار آنان
۱. نظامناپذیری
کوفیان هیچگاه نتوانستند زیر یک پرچم واحد و منسجم عمل کنند. این ویژگی باعث شد که نتوانند از مسلم حمایت پایدار داشته باشند. آنان مردمی بودند که هر لحظه به سمتی میرفتند و ثبات رأی نداشتند. امام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بارها از بیثباتی کوفیان گلایه کرده است.[الارشاد، مفید، ج1، ص259] نظامناپذیری یعنی ناتوانی در تبعیت از یک رهبری واحد و منسجم؛ صفتی که اگر در جامعه منتظری وجود داشته باشد، هرگز نمیتواند زمینهساز ظهور باشد.
۲. دنیاطلبی و طمعکاری
یکی از بارزترین صفات کوفیان، دنیاپرستی بود. به محض اینکه ابنزیاد وعده پول و مقام و اماننامه داد، بسیاری از کوفیان از مسلم برگشتند. آنان فریب وعدههای دنیوی را خوردند.[الارشاد، مفید، ج2، ص53] همین صفت در میان کوفیان، باعث شد که حق را فدای دنیا کنند.[سوره اعلی، آیه16] این خصوصیت در مردم دوران ظهور، بزرگترین مانع به شمار میرود.
۳. تابع احساسات بودن
کوفیان مردمی بسیار احساساتی بودند. ابتدا با شور احساسی نامه نوشتند و امام را به کوفه دعوت کردند، اما وقتی پای جان و مال به میان آمد و سختیها شروع شد، شورشان فروکش کرد. آنان در لحظات حساس، شجاعت و پایداری را از دست میدادند. این ویژگی، آنان را از یاران راستین امام جدا کرد.[تاملی در نهضت عاشورا، ص۱۶۷، ۱۷۶؛ تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ج۱، ص۵۹۴-۶۰۳] انسان با بصیرت، هرگز گرفتار احساسات خود نشده و عاقلانه رفتار میکند و این خصوصیت منتظران واقعی امام زمان (علیهالسلام) است.
۴. تناقض در رفتار (دوگانگی)
در نامهها وفاداری نوشتند، اما در عمل با مسلم دشمنی کردند. به مسلم امنیت جانی دادند، اما موقعیت او را به دشمن لو دادند. آنان زبانی جدا از دل داشتند. قرآن کریم از چنین افرادی به شدت نهی کرده است. قرآن کریم اینگونه افراد را به شدت مورد نکوهش قرار میدهد.[سوره صف، آیات ۲-۳]
5. تمرد بر والیانِ حق و فربیکاری
کوفیان پیش از این نیز از والیان الهی اطاعت نکرده بودند. آنان در زمان امام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بارها با فریبکاری، از فرمانهای آن حضرت سرپیچی کردند. پس از شهادت ایشان، با امام حسن مجتبی (علیهالسلام) نیز چنین کردند و صلحنامه را نادیده گرفتند. این تمرد و سرکشی، ریشه در روحیه استکباری و خودرأیی آنان داشت.[مردمشناسی کوفه، ص18] امروزه مردم نسبت به انسانهای هزار سال قبل، خیلی تفاوت کردهاند؛ زیرا هرگز حاضر نیست ولی فقیه خود را تنها بگذارند.
- روحیه فرار در هنگام رویارویی با مشکلات
هنگامی که عبیدالله بن زیاد فشار آورد و تهدید کرد، یاران مسلم یکییکی فرار کردند. مسلم در تنهایی مطلق قرار گرفت. آنان شجاعت ماندن و ایستادگی را نداشتند.[تذکرةالخواص، ج2، ص143] و امروز میبینیم که مردم دوران غیبت، چگونه در برابر تمام مشکلات مانند کوه ایستاده و از آرمانهای انقلاب اسلامی دفاع میکنند و آن را مقدمه ظهور میدانند.
- تحت تأثیر تبلیغات قرار گرفتن
تبلیغات گسترده ابنزیاد و ترسافکنی او، روحیه کوفیان را تضعیف کرد. شایعهپراکنی و تهدید، آنان را از مسلم جدا کرد. آنان به جای تحقیق و بصیرت، تحت تأثیر جوّ روانی و تبلیغات دشمن قرار گرفتند.[تاریخ الامم و الملوک، ج5، ص370] هرچند هنوز برخی تحت تأثیر تبلیغات قرار میگیرند؛ ولی با آشکار شدن دسیسههای دشمنان، آن نیز بیاثر خواهد شد.
ب) تطبیق خصوصیات کوفیان با جامعه عصر غیبت
جامعه عصر غیبت نیز اگر از این آفات مصون نماند، همان سرنوشت کوفیان را پیدا خواهد کرد، در نتیجه ولی فقیه را تنها گذاشته و علاوه بر اینکه با این صفات، رهبرشان را به مسلخ شهادت میکشانند، هرگز نخواهند توانست برای ظهور امام زمان (علیهالسلام) قدم بردارند. متأسفانه امروزه نیز برخی از این صفات در میان مسلمانان دیده میشود.
راهکارها برای یاران امام زمان (ع):
۱. انسجام پیرامون ولی فقیه: همانند یاران امام حسین (علیهالسلام) پیرامون خود آن حضرت در روز عاشورا، باید حول محور ولی فقیه متحد و منسجم بود.
۲. تقویت روحیه جهاد و پایداری: ترک روحیه فرار و تقویت شجاعت و ایستادگی در برابر مشکلات.
۳. ترک دنیاطلبی و طمع: الگوگیری از شهدای کربلا و یاران مهدی که ذرهای به دنیا دل نبستند.
۴. مقابله با فریبکاری و تبلیغات دشمن: با بصیرتافزایی و مطالعه، نباید اجازه داد شبهات و تبلیغات دشمن، ما را از مسیر حق منحرف کند.
۵. خودسازی اخلاقی و معنوی: تهذیب نفس و تقویت صفاتی مانند صبر، شجاعت، اخلاص و عبادت، زمینهساز لیاقت یاری امام زمان (عج) است.
6. همراهی با ولی فقیه: تنها گذاشتن ولی فقیه در بحرانها، عین همان خطایی است که کوفیان در قبال مسلم مرتکب شدند. کسی که امروز از کنار حمایت از ولی فقیه عبور کند و او را تنها بگذارد، مانند کسی است که مسلم بن عقیل را تنها گذاشت؛ زیرا تا زمانیکه امام حسین (علیهالسلام) نیامده است؛ مسلم بن عقیل ولی امر مسلمانان است. این بدان معناست که در غیاب امام معصوم علیهالسلام، ولی فقیه نماینده اوست و یاری او واجب است.
نتیجه نهایی: اگر جامعۀ منتظر، از آفات کوفیان پرهیز کند و صفات یاران راستین امام حسین (علیهالسلام) و امام زمان (علیهالسلام) را در خود نهادینه سازد، ظهور نه تنها به تأخیر نخواهد افتاد، بلکه با سرعت بیشتری محقق خواهد شد. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در این زمینه فرمود: «أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ»؛[نهج البلاغه، ص52] پیروز و رستگار کسی است که با یار و یاور خود قیام کند.
اللهم عجل لولیک الفرج؛ به امید ظهور پر فروز امام زمان علیهالسلام
