مرکز مجازی مهدویت
جمعه 29 دی 1396

دکترين مهدويت: چيستي، خاستگاه، ضرورت ها و راهکارها

در اين نوشتار ضمن پرداختن به چيستي شناسي و خواستگاه دکترين مهدويت، سعي شده است شاخصها و زيرساختهاي تئوري مهدويت و نيز راهکارهاي جهاني شدن آن، مورد توجه قرار گيرد.

طرح بحث
نظريه مهدويت به عنوان محور تئوري سياسي "حکومت جهاني اسلام"، امروزه يکي از مهم ترين موضوعات زنده و پر جاذبه اي است که مرزها را درنورديده و افکار عمومي جهانيان را به خود جلب نموده است. توجه شيعيان نسبت به وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف ، گرايش روزافزون مسلمانان و رويکرد مثبت بسياري از آزاد انديشان و پيروان ساير اديان، به اين موضوع و نيز نگراني و عکس العمل هاي انفعالي و خصمانه قدرتهاي استعماري و مراکز وابسته به صهيونيسم براي مقابله و جلوگيري از نفوذ اين تفکر الهام بخش و... همه و همه نشانگر اهميت تأثير گذاري اين بحث در فضاي افکار عمومي است که آثار و پيامدهاي اميد بخش آن، هر روز پر رنگ تر از گذشته، نمايان مي گردد. 
با توجه به اهميت موضوع از يکسو و شرايط مساعد جهاني براي عرضه و تکثّر انديشه ها و رقابت تئوري ها و دکترين ها از سوي ديگر، ضرورت دارد که فرهيختگان انديشمند و اهل قلم به منظور فرهنگ سازي و گسترش انديشه اصيل مهدويت، آن را به عنوان "دکترين سياسي، عقيدتي" اسلام به جهانيان عرضه نمايند و با تبيين برتري هاي اين انديشه الهي و طرح جهاني و بين المللي نظريه مهدويت، رسالت خطير خود را در اين عرصه به انجام رسانند. نگارنده ضمن ارج گذاري به تلاشهاي علمي ثمر بخشي که در حوزه مباني کلامي و تاريخي اين موضوع تاکنون انجام گرفته است، بر اين باور است که از اولويت هاي مهم اين بحث، تبيين ابعاد سياسي ـ حکومتي آن به منظور نقش آفريني در شکل دهي نگرشها و جهت گيري هاي عمومي در سطح کلان جهاني است که هم اينک ضرورت پرداختن به آن بيش از گذشته احساس مي شود. 
در اين راستا بسيار اندک اند کساني که در جهت بستر سازي اين تحول بزرگ و مبارک، جنبه هاي الگويي سياسي ـ حکومتي اين بحث را آن چنان که شايسته است، در رابطه با حرکت رو به آينده انسان معاصر، مورد توجه جدي قرار داده باشند. به اعتقاد نگارنده آنچه در مورد مباحث مربوط به "دکترين مهدويت" به عنوان اولويت و نياز مبرم، مطرح است دو چيز است:
1. تبيين صحيح، علمي و متناسب با نيازها و اقتضائات عصر؛
2. عملياتي نمودن بحث دکترين مهدويت در عرصه جهاني و بين المللي. 
با عنايت به اين مهم، مقاله حاضر درصدد است ضمن تبيين خاستگاه دکترين مهدويت در حوزه انديشه اسلامي و درون ديني، به تحليل و ارزيابي موقعيت و جايگاه دکترين مهدويت در جهان معاصر و بررسي زمينه ها و قابليت هاي کاربردي آن، بپردازد. اميد است اين تلاش ناچيز، جرقه اي براي جلب بيشتر نگاهها و برانگيختن انگيزه ها بدين سو باشد تا شايد با همت انديشه هاي ژرف نگر و قلم هاي راهگشا، زمينه عملياتي شدن اين تفکر هايي بخش در جهان هموار گردد و چشم انداز نگاه خلق مستضعف و انسان هاي پاک انديش را به سوي آن يگانه دوران و موعود قرآن حضرت بقيه الله الاعظم ارواحناه فداه، معطوف سازد ان شاءالله. 
 
پيشينه تاريخي بحث:
اين بحث از نظر پيشينة تاريخي نيز به عنوان يک طرح نوين اسلامي مطرح است که ريشة قرآني دارد زيرا ايدة "نجات بخشي" و "منجي گرايي" گرچه سابقه ديرين در تاريخ کهن بشر دارد و اساساً اين امر قبل از آن که يک مسأله تاريخي باشد، يک گرايش فطري انساني است که در نهاد کمال طلب و ترقي خواه انسان ريشه دارد اما سمت و سو و خواستگاه اين گرايش تاريخي و فطري را تنها در تفکر اسلامي، مي توان به صورت تعريف شده و نظام مند جستجو نمود. اين گرايش که در ميان پيروان اديان توحيدي نمود بيشتري دارد ـ به موازات حرکت و تاريخ انسان، در حال رشد و شکوفا شدن مي باشد که از اين نظر ايدة فرجام خواهي و آينده نگري را مي توان وجهه مشترک همه امتها و ملل جهان به شمار آورد و از انبياي الهي به عنوان مبشران و طراحان اصلي اين ايده ياد نمود.
همزمان با پيدايش هسته هاي اوليه تمدني در عرصه زندگي اجتماعي، تفکر فرجام خواهي و انديشه پيروزي صالحان و صعود به مدينه فاضله، ذهن انسان هاي نيک انديش و توده هاي تحت ستم را به خود معطوف نمود و تدريجاً به صورت يک آرمان فراگير تبديل گرديد. در اين خصوص، گرچه پيروان هر دين و آئيني بر اساس تعاليم خود، نسبت به اين مسأله تفسير خاص خود را دارند اما نکته مهم و قابل توجه اين است که هيچگاه حافظه تاريخ امتها و ملتها، در اين مورد، طرح مشخص و دورنماي روشني نسبت به آينده تاريخ، از خود نشان نداده است. اين جا است که معجزة تفکر اسلامي و عظمت ابتکارات آن در طرح نظام مند انديشه مهدويت ـ که ما از آن به "دکترين مهدويت" تعبير مي کنيم، به خوبي نمايان مي گردد؛ زيرا اسلام تنها ديني است که براي بارور ساختن اين ايده فطري و تاريخي، حساب ويژه اي باز نموده و با طرح و برنامه روشن، تحقق آرمانهاي مورد انتظار بشر را مهم ترين رسالت خود اعلام نموده و رسماً آن را در دستور کار برنامه هاي آينده خود قرار داده است. 
در اين رابطه، قرآن کريم به عنون تنها سند معتبر وحياني و تاريخي، براي اولين بار نظريه حکومت عدل جهاني را فراروي بشريت قرار داده و وعده تحقق آن را در آينده نزديک بشارت داده است.  در اين طرح نوين که به عنوان تز سياسي اسلام در قالب "دکترين مهدويت" عرضه گرديده است، عناصر اصلي حکومت و ارکان نظام واحد جهاني به صورت کاملاً تعريف شده ترسيم شده است؛ هم تصوير روشن و شفاف از شخصيت الهي رهبري نظام و منجي موعود؛ يعني امام مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف ارائه نموده است و هم ساختار و اهداف نظام عدل جهاني را تبيين نموده و هم راهکارهاي عملي شدن آن را به بشريت توصيه نموده است. 
به همين جهت انديشة "نظام واحد عدل جهاني" را مي بايد يک انديشه و ابتکار اسلامي و نشأت گرفته از گزاره هاي وحياني قرآن کريم، دانست. اين طرح نوين که در آن دور نماي از فعل و انفعالات آينده، به طور دقيق پيش بيني شده است، به لحاظ اين که مبتني بر فطرت انساني و هماهنگ با سنتهاي تکويني است از ضمانت و پشتوانه محکم علمي نيز برخوردار مي باشد. هم اکنون پرسش اصلي بحث اين است که: با توجه به اين که در ميان فرق اسلامي از جهت نظري در مورد موضوع مهدويت و دست کم در خصوصيات و ويژگيهاي آن اختلاف نظر و تفاسير مختلفي وجود دارد، اولاً؛ طرح اين بحث به عنوان دکترين سياسي اسلام، با چه شاخصه ها و فاکتورهايي قابل تعريف است؟ ثانياً؛ ازنظر تفسير درون ديني، در ميان ديدگاه هاي موجود، خاستگاه واقعي اين بحث بر چه انديشه و بينشي، استوار مي باشد؟ به همين جهت لازم است در اين بخش ضمن تعريف اجمالي دکترين مهدويت در انديشه اسلامي، به کالبد شکافي و تبيين خاستگاه اصلي اين بحث بپردازيم. 
 
اصطلاح دکترين مهدويت
اصطلاح "دکترين" که ترجمه و برگردان فارسي "Doctrine" انگليسي است، در فرهنگ لغات و اصطلاحات، به مفاهيمي؛ چون: اصول، آئين، مجموعه عقايد پيروان يک مکتب علمي، فلسفي، سياسي، ادبي و نيز به معناي آموزه، مشي، ايده، فکر، انديشه، نظريه و... ترجمه شده است. ترکيب وکاربرد اصطلاح "دکترين" به عنوان پيشوند "مهدويت" بيانگر بنيادهاي فکري ـ عقيدتي موضوع مهدويت و القاکننده نقش استراتژيکانديشه اسلامياستراتژي و راهبردي آن است. به همين جهت اصطلاح دکترين در فرهنگ ادبيات جامعه شناسي و سياسي به نظريه، قوانين و يا مکتبي اطلاق مي شود که بر اساس آن، مجموعه اي از مسائل و موضوعات خردتر، تفسير مي شوند. در يک دکترين، يک يا چند اصل بنيادين وجود دارد که ديگر نظريه ها با آن ها معنا مي يابند. در تفکر اسلامي مسأله مهدويت از جمله موضوعاتي است که در کانون اعتقادات اسلامي قرار دارد و داراي موقعيت و منزلت ويژه است. مبحث مهدويت در اسلام و نيز مبحث مصلح جهاني در اديان، به منزله فلسفه تاريخ، تلقي مي گردد. که در اين جا ما آن را به عنوان نظريه اصلي و بنيادين که بر محور آن بسياري از اعتقادات ديگر تفسير مي پذيرند، مطرح ساخته و از آن به عنوان "دکترين مهدويت" تعبير مي کنيم. 
منظور از دکترين مهدويت، نگريستن به موضوع ظهور امام عصر عجل الله تعالي فرجه الشريف و حکومت جهاني ايشان به عنوان يک تئوري جامع و فراگير مي باشد. از اين رو دکترين مهدويت را مي بايد با توجه به بنيانهاي فکري و ايدئولوژيکي آن، به عنوان يک اصل راهبردي و زير بنايي انديشه سياسي عقيدتي اسلام، تعريف و عرضه نمود.  با اين نگاه، دکترين مهدويت در حقيقت طرح جامع، علمي و نظام مند اسلامي است که توسط پيامبر خاتم صلي الله عليه و آله براي بشريت به ارمغان گذاشته شد و اجراي کامل آن را به ظهور خاتم اوصيا حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف که رسالت مهم تحقق آرمانهاي فطري و تاريخي بشر را به عهده دارد، واگذار نمود. در اين طرح هيچکدام از حصارهاي زباني، منطقه اي، نژادي، گروهي و غيره، جايگاهي ندارد. بلکه موضوع کار، بشريت است، گستره و قلمرو کار، جهاني است؛ دستور کار، اجراي کامل عدالت در پرتو دين است و هدف نيز، هدايت، رشد و بلوغ عقلاني انسان و احياي ارزشها و اوصاف متعالي انساني در جامعه مي باشد.
از اين نظر، دکترين مهدويت تنها تئوري جامعي است که با تعريف صحيح از انسان ونيازها و جايگاه واقعي وي، چشم انداز آينده را به بهترين و زيباترين شکل ممکن به تصوير کشيده است ومکانيسم وراهکارهاي ايجاد چنين تحول عظيم درفرداي تاريخ بشر را به خوبي پيش بيني نموده است. به همين جهت دکترين مهدويت ـ چنانکه توضيحش خواهدآمد ـ درعرض ساير تئوري ها و فرهنگها به عنوان يک گزينه و يک راه، قابل طرح نيست بلکه تنها گزينه اي است که بشريت با بلوغ تدريجي، خود را ناگزير از پذيرش آن خواهند ديد؛ زيرا تکرار تناقضات و تجربه مکرر ناکارآمدي سيستم هاي برخواسته از هوسها و پندارهاي بشري، سرانجام بشريت خسته و سرگشته را براي استقبال از چنين تحول بنيادين آماده و باور آنان را تبديل به عزم خواهند نمود و هر روز بر سرعت اين حرکت خواهند افزود. حرکتي که گويا آهنگ آغازين آن را ـ هر چند به صورت ضعيف و ناخود آگاه ـ هم اکنون نيز با اندک تأملي مي توان احساس نمود. 
 
دکترين مهدويت در تفسير درون ديني
چيستي شناسي تفکر و نظام مهدوي از نظر تفسير درون ديني به منظور تعيين خاستگاه دکترين مهدويت و مقايسه آن با ديدگاه هاي مطرح در اين موضوع، يکي از اولويت هاي مباحث مربوط به دکترين مهدويت مي باشد. در اين رابطه، توجه به دو ديدگاه اصلي مطرح در ميان مسلمانان ـ (شيعه و اهل سنت)، در مورد ماهيت درون ديني اين بحث و تبيين ويژگي هاي آن، بسيار تعيين کننده و حايز اهميت خواهد بود که در اين خصوص با توجه به اشتراکات و تفاوت هاي مهمي که ميان ديدگاه شيعه و اهل سنت در اين زمينه وجود دارد، لازم است ضمن اشاره کوتاه به اتفاق نظر مسلمانان در مورد اصل مهدويت، تفاوتها و مميزات اساسي بينش شيعي مورد توجه قرار گيرد تا خاستگاه واقعي اين بحث به خوبي درک شود. 
 
وحدت نظر فِرَق اسلامي در اصل مهدويت
با توجه به اين که خمير مايه اصلي بحث مهدويت و طرح کلي آن، ريشه اي قرآني دارد و فروعات و خصوصيات مسأله و تعيين مصداق و معرفي شخص رهبر موعود را پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله بيان فرموده است؛ لذا موضوع ظهور حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف در آخرالزمان و قيام جهاني وي براي برپايي حکومت عدل اسلامي، در نزد همه فِرَق اسلامي به عنوان يک اصل، مورد پذيرش مي باشد. در منابع روايي فريقين، احاديث نبوي به طور متواتر ثبت و ضبط گرديده است که بر اساس اين احاديث پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله مکرراً در سخنان خود حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف را به عنوان دوازدهمين جانشين خود که رسالت اجراي برنامه هاي ديني و قوانين اسلامي در سطح جهان را بر عهده دارد، معرفي نموده و همگان را به آمدنش بشارت داده است. اين احاديث به دليل اهميت موضوع، انعکاس وسيعي در مجامع روايي شيعه و سني داشته است. در ميان اهل سنت حتي کساني که با شيعه چندان ميانه خوبي ندارند مانند فرقه "وهابيه" نيز اين موضوع را يک اصل قطعي اسلامي مي دانند و بر متواتر بودن احاديث مهدويت تأکيد مي نمايند.