مرکز مجازی مهدویت
دوشنبه 2 مهر 1397

جهاني شدن و دكترين مهدويت (1)

 يكي از ويژگيهاي عصر نوين كه در آن بسر ميبريم اين است كه عصر فراصنعتي و يا عصر اطلاعات است. انديشمنداني همچون آلوين تافلر تاريخ را از جهت سير تاريخي ملل، اختراعات و اكتشافات به سه دوره تقسيم مي كنند نخستين مرحله دوره كشاورزي است كه در اين دوره هنوز انرژي،  منابع طبيعي و صنعت جايگزين كار دستي و نيروي كارگر نشده است؛ دوره دوم با جايگزيني انرژي به جاي كار و توان فردي،آغاز شد كه در اين  دوره صنعت پا گرفت و به دوره صنعتي معروف شد، و دوره سوم با آمدن وسايل ديجیتال و كامپيوتر آغاز گشت كه معروف به دوره اطلاعات است و به آغاز فصل نويني در حيات بشريت منجرشد، در اين دوره جهان به شدت كوچك گشت و همه مردم از وضعيت يكديگر با خبر شدند و با كا مپيوتر و وسايل جمعي با يكديگر ارتباط بر قرار مي نمايند و به تبادل انديشه و اطلاعات مي پردازند . در اين دوره آگاهي، عنصري لازم و اجتناب ناپذير است كه افراد از آن برخوردارند و هيچ فردي گريزي ندارد مگر آنكه در اين ارتباط جهاني مشاركت ورزد ، پيشرفت بشر در زمينه ارتباطات موجب شده  تا انسان ها در تمامي گوشه وكنار دنيا از وقوع هر حادثه ای با خبر شوند ونسبت به حوادث ابراز احساسات نمايند و در درد و رنج ديگران شريك گردند. امروزه مرزهاي ملي با فن آوري هاي جديد الكترونيكي همچون ماهواره، اينترنت، فاكس وديگر ابزار شكسته مي شود  و براي سير و سياحت در ديگر فرهنگ ها نيازي به ويزا، پاسپورت و ديگر امكانات نيست و دنيا با پهناوري خود توسط ابزار ارتباطي كوچك شده و انسانها در غم و شادي، احساسات، عواطف و زندگي يكديگر حضور دارند. به تعبير  معروف مارشال مك لوهان «دنيا به يك دهكده جهاني تبديل شده است». و به تعبير اوكتاويو پاز «امروز هر اطاقي مركز عالم است». درتعريفي ديگر مالكوم واترز جهاني شدن را اينگونه تعريف مي كند «فرايند اجتماعي كه درآن قيد و بندهاي جغرافيايي ای كه بر روابط اجتماعي، و فرهنگي سايه افكنده است ، از بين مي رود و مردم به طور فزاينده از كاهش اين قيد وبندها آگاه مي شوند». 
امروزه در پي گسترش روابط و پيوند ميان دولت ها در عرصه نظام بين الملل و ميان جوامع و توده مردم از طرف ديگر،  جامعه اي جهاني در حال شكل گيري است، در عرصه سياسي به دليل گسترش فن آوري ها در زمينه ارتباطات و اطلاعات،  حاكميت دولت ها بر توده مردم در حال كاهش يافتن است و جهان به تدريج به سمت جامعه مدني جهاني و شهروندي جهاني با قواعد هم زيستي مشترك در حال حركت مي باشد.
بنا به تعبير پاره اي از انديشمندان، جهاني شدن  به معناي حركت به سوي نوعي مردم سالاري جهان شمول است  كه در آن روابط و پيوند ميان دولت ها و خرده فرهنگ ها در حال گسترش مي باشد. با توجه به  تعريف هاي متعدد انديشمندان، در يك تعريف كلان و گسترده مي توان گفت عصر جهاني شدن عصري است كه اين ويژگي ها  در آن به چشم مي خورد:  افزايش شديد آگاهي هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي شهروندان، گسترش فن آوري در زمينه ارتباطات (كامپيوتر، اينترنت، ماهواره، فاكس، و...) اقتصاد و بازارجهاني، تعامل وگفتگو ميان فرهنگ ها و تمدنها، گره خوردن منافع مادي و معنوي ملت ها با يكديكر، كوچك شدن دنيا، جامعه مدني جهاني و تحقق دغدغه ها، علائق، غم و شادي ها و دلبستگي هاي مشترك ميان ملت ها. 
شايان ذكر است كه امروزه در باره جهاني شدن، نظرات موافق و مخالفي وجود دارد. عده اي از مخالفان، جهاني شدن را همان جهاني سازي و يا آمريكايي سازي تلقي مي كنند كه به معناي وارد شدن در بازار مشترك جهاني به رهبري و حاكميت سرمايه داري امريكا است. بنا بر اين ديدگاه كه جهاني شدن را به معناي جهاني سازي و يا آمريكايي سازي بدانيم كه منظور از آن تبعيت از الگوي اقتصادي و اقتدار آمريكايي در عرصه هاي بين المللي است، مخالفت پاره اي از انديشمندان با مفهوم جهاني شدن امري معقول و منطقي است. 
اما جهاني شدن در علوم اجتماعي نيز به معناي ديگري هم بكار مي رود و منظور از آن جهاني شدن از منظر فرهنگي، اجتماعي و روابط انساني است كه اين امر در عصر مدرن و دنياي ارتباطات نتيجه تغييراتي است كه در زندگي انسان قرن بيستم به وجود آمده است. در عصري كه انسان ها به يكديگر نزديك شده اند و در دهكده جهاني بسر مي برند، جهاني شدن به معناي بيان و توصيف  رويداد و واقعيتي اجتماعي است كه در عالم خارج و در تمامي كشورها شكل گرفته و يا خواهد گرفت و وابسته به خواست و اراده انسان ها نيست. بنابراين تفسير، جهاني شدن يعني آنچه را كه پيش از اين در عرصه فرهنگ، تمدن، مذهب، آداب و سنت و ديگر حوزه هاي فردي و جمعي در قلمرو و حريم يك منطقه يا يك تمدن 
مي ديديم، حال در معرض ديد و نگاه جهاني و فرامنطقه اي قرار مي گيرند و تمدن ها متاع فرهنگي خويش را در ساحت جهاني ارائه مي دهند و با يكديگر به تعامل و گفتگو مي پردازند.
در جهاني شدن به معناي ورود در گفتگوي جهاني فرهنگ و تمدن، اموري همچون اقتصاد، تكنولوژي و صنعت نقش بسزايي دارند اما لازم نيست به آنها بسنده نمود و هرچند در مسئله جهاني سازي يا آمريكايي سازي، آمريكا مي كوشد تا براي دست يازيدن به سود و منافع بيشتر، فرهنگ خويش را گسترش دهد و جهان را به تسخير خويش درآورد، اما مي توان در اين معنا از جهاني شدن، حاكميت نظام سلطه گر آمريكا يا تك قطبي شدن عالم را نپذيرفت. از اينرو منظور از جهاني شدن در اينجا به معناي ارتباط و هم زيستي هايي است كه در حوزه-هاي متفاوت فرهنگ وجود دارد و انسان ها و جوامع ناخواسته بر يكديگر تاثير و تاثر گذارده  و به تعامل فرهنگي با يكديگر مي پردازند.
با توجه به اينكه جهاني شدن موجب تحقق يافتن تغييرات و تحولات زيادي در تمامي عرصه ها است و در روابط بين الملل، سياست خارجي ملت ها،  ارتباطات انساني، تعامل ميان فرهنگ ها و تمدنها، اقتصاد، وحتي انسان-شناسي، جامعه شناسي، مردم شناسي و ديگر موضوعات انساني تاثيرات ژرفي را بجاي گذاشته است و از طرفي حركت بسوي ارتباطات جهاني و يا جهاني شدن  براي همه ملت ها و تمدنها امري اجتناب ناپذير و گريز ناپذير است، بنابر اين انتظار مي رود كه جوامع ديني و انديشمندان براي حمايت و دفاع از هو يت ديني و فرهنگي خويش،  به جاي حذف روند جهاني شدن از زندگي خود  و ناديده گرفتن آن، به طرح راهكارها و رهيافت هاي نوين در اين امر بپردازند و با تكيه بر متون ديني و آموزه هاي ديني به طرح تئوريهاي لازم و مناسب اقدام كنند، زيرا جوامع اسلامي چه از جهت تئوريك و چه از نقطه نظر عملي شديدا نيازمند شيوه هاي راهبردي در تمامي حوزه-هاي فرهنگي و اجتماعي مي باشند و بايد كوشش گردد تا در عرصه انديشه ها و بازار نظريه ها براي رقابت با ديگر انديشه ها و فرهنگ ها از قافله تفكرات و نظريه ها عقب نمانند. به ويژه در اواخر قرن بيستم و ابتداي قرن بيست و يكم بسياري از انديشمندان مي كوشند تا به تبيين آينده جهان و ارائه يك تئوري جامع براي فلسفه تاريخ بپردازند به طوري كه در سالهاي گذشته  اين نظريه ها در محافل علمي ودانشگاهي مورد نقد و بررسي و اقع شده اند. ما در اين مقاله مي كوشيم تا به طور اجمالي به بررسي و ارزيابي بعضي از آنها بپردازيم و تحولات سالهاي اخير و رخدادهاي پيش آمده در عرصه بين المللي، تنش هاي جهاني و آزمون تاريخي اين نظريه ها تا حدي در مسير نقد و ارزيابي اين تئوريها به ما كمك مي كنند. به يك معنا مي توان گفت عصرجديد، دوره شكست تئوريهاي بزرگ سياسي بوده و نظريه هايي همچون پوزيتيويسم، كمونيسم، ليبراليسم، يكي پس ازديگري افول مي كنند و رو به زوال مي روند. ما در اينجا به نقد و بررسي اجمالي اين نظريه ها و بيان تعارضات موجود در آنها خواهيم پرداخت و سرانجام به اين نكته توجه  خواهيم دادكه ضروري است، انديشمندان به طرح الگو ها و مدل هاي جديدي از نظريه هاي اجتماعي، فلسفي و ديني بپردازند. 
نظريه پردازي روشنفكران مذهبي
نگاهي به تاريخ روشنفكري ديني در كشورهاي اسلامي در طي قرن گذشته بيانگر اين است كه پيوسته روشنفكران مسلمان در برابر انديشه هاي نوين برخوردي انفعالي داشته اند وتحت تاثير افكار، رويكردها ومكتب هاي فكري غرب و شرق، تئوري پردازي نموده اند و به ندرت مي توان به نگرش و نظريه اي ديني برخورد نمود كه وامدار جريان هاي فلسفي ـ  ادبي دوران نبوده باشد.
با به وجود آمدن كوچك ترين تحول فلسفي، ادبي و سياسي در دنيا، تاثير آن را مي توان در روشنفكران مذهبي جهان اسلام ديد، نگاهي اندك به ادبيات، رمان، سينما، هنر، فلسفه، و  دين شناسي دهه هاي 20 تا 80 شمسي در آثار روشنفكران ايراني حاكي از تاثير ژرفي است كه جريان هاي فكري دنيا برآنان گذارده است، گاهي اين تاثيرپذيري از جهان غرب وجريان هاي فكري پس از رنسانس در غرب نشئت مي گيرد و گاهي نيز تحت تاثير فرهنگ سوسياليسم بوده است. زماني از دين تفسير علمي و پوزيتيويستي مي شود، زماني هم تحت تاثير تفكر اگزيستانسياليسم، كمونيسم، ليبراليسم، معرفت شناسي جديد و هرمنوتيك از مولفه هاي ديني تفسير ارائه مي گردد.
به عنوان نمونه در زماني كه جريان علم گرايي در قرن بيستم مطرح شد، پاره اي از انديشمندان ديني به قدري تحت تاثير اين جريان قرار گرفتند كه حتي كوشش نمودند تا از مفاهيم موجود در ادبيات ديني و قرآني تفسيري تجربي و متناسب با علوم بيان كنند و از مفاهيمي  همچون جن، شيطان، روح، آفرينش انسان وجهان و حتي كيفيت بچه دارشدن حضرت مريم سلام الله علیها قرائتي پوزيتيويستي ارائه دادند. 
در مبتكرانه ترين شكل مذهبي، مي بينيم پاره اي از روشنفكران مذهبي با استفاده از مفاهيم موجود در ادبيات ديگر مكاتب، تلاش نمودند تا از دين تاييداتي را براي آنها  بياورند وهمچنين  با اين كارخواستند بر رونق و اهميت مفاهيم ديني هم بيفزايند. به عنوان نمونه يكي از روشنفكران مذهبي تحت تاثير ادبيات كمونيستي، از مسئله مهدويت تفسيري ديالكتيكي و هگلي ارائه مي دهد و همانطور كه ماركسيست ها معتقد بودند در روند جبر تاريخ پس از چالش هاي طبقاتي، سرانجام جامعه سوسياليستي با حاكميت طبقه كارگر (پرولتاريا) پيروز خواهد شد، وي با تفسيري كه از هابيل و قابيل و تضاد موجود ميان حق و باطل به كمك ادبيات قرآني ارائه مي دهد، سرانجام ظهور امام مهدي و حكومت مهدوي را جايگزين جامعه سوسياليسم نموده  و از ادبيات كمونيستي در تفسير مسئله مهدويت استفاده مي كند.  از اين رو بايد گفت در ميان روشنفكران و متفكران ديني كمتر ديده شده است تا از مباني، مولفه ها و بنيادهاي اسلامي نظريه اي جديد در فهم جهان و انسان ارائه گردد كه درعين حال كه به عقلانيت، علوم تجربي و تجربه هاي تاريخي  بشر اهميت داده مي شود مبتني بر پارادايم هاي فرهنگي ـ اسلامي موجود در قرآن و سنت باشد.

______________
. globalization.
. مالكوم واترز، جهاني شدن ، ترجمه اسماعيل مرداني گيوي ، سازمان مديريت صنعتي ، چاپ اول ، تهران ، 1379، ص 12.
. globalization
. descriptive.
. از جمله اين دسته از روشنفكران مذهبي مي توان به مهدي بازرگان، سيد محمود طالقاني و يدالله سحابي اشاره نمود كه با توجه به دغدغه ديني اي كه داشته اند، تلاش نمودند تا از آموزه هاي ديني تفسيري علمي ارائه دهند. ( در نقد نگاه پوزيتيويستي و علمي اين دسته از انديشمندان رجوع شود به : بهاء الدين خرمشاهي، تفسير و تفاسير جديد، كيهان، تهران، س 1364، صص 43 – 42 / 123 – 121 / 144 – 139).
. علي شريعتي، اسلام شناسي، صص 107 – 80 ( در نقد تفكر روشنفكران ديني از جمله علي شريعتي، رجوع شود به كتاب: حميد عنايت، انديشه سياسي در اسلام معاصر، بهاء الدين خرمشاهي، چاپ چهارم، خوارزمي، تهران، س 1380، صص 274 – 271.)