مرکز مجازی مهدویت

جهانی شدن و دکترین مهدویت (2)

پس از شكست نظريه تجربه گرايي افراطي يا پوزيتيويسم  و علم گروي  در اوايل قرن بيستم و فروپاشي كمونيسم در دو دهه پاياني قرن بيستم ، انديشمندان بسوي ارائه نظريه هاي جديدي در حوزه هاي فكري ـ فلسفي رفته اند و ارائه نظريه هايي همچون تك قطبي شدن جهان، جهاني شدن يا روند طبيعي  وحدت جهاني ، جهاني كردن يا غربي سازي ، پروژه جهاني سازي يا آمريكایی سازي ، پايان تاريخ، جنگ تمدنها، گفتگوي تمدنها و ديگر موارد همه نتيجه منطقي و جود اين خلإ مي باشند به طوری که در راستاي اين خلا تئوريك نظريه پردازان كوشيدند تا با ارائه مدل و الگوي مناسب، روند تاريخ و تحولات آينده جهان را مورد ارزيابي قرار دهند. و شايد بنا برهمين ضرورت سزاوار است تا انديشمندان ديني نيز با تكيه بر آموزه ها ي ديني و متون مقدس حداقل براي  وارد شدن در تئوري جهاني شدن و گفتگو تمدنها به طرح نظريه أي مناسب بپردازند ، و پيروان اديان شديداً نيازمند اين اظهار نظر مي باشند، در دوره-اي كه  پاره اي از نظريه هاي مطرح شده در پايانه قرن بيستم و آغاز قرن بيست و يك عمل گرايانه و سود جويانه است و ديده مي شود كه بعضي از اين نظريه ها بر اساس منافع ملي و براي ايجاد يك ديپلماسي راهبردي براي كشور متبوع ارائه مي گردد. از اينرو بايد انديشمندان ديني به دور از اسطوره گرايي و با تكيه بر اهداف و آرمان هاي ديني و بر اساس عناصر ديني به نظريه هايي دست يابند كه برآمده از متن تعاليم ديني باشد، ‌و بر عقلانيت و دانش بشري  تكيه داشته و علاوه بر واقع گرایي مبتني بر فرهنگ بومي باشد. 
بي ترديد در جوامع اسلامي يكي از كلان ترين عناصر فرهنگ، دين مي باشد و الگوهاي اجتماعي و سياسي متاثر از اين عنصر است . بنابراين بايد گفت، لازم است تا نظريه هاي ديني با توجه به ادبيات ديني مدلي همگون و متشكل از دو عنصر عقلانيت و فرهنگ ديني باشد.
تاريخ عرصه آزمون پذيري نظريه ها  و انديشه ها است، چه بسيار نظريه هايي كه يك زمان طرفداران زيادي داشت اما با گذشت زمان مورد نقد و انتقاد واقع شده اند. به عنوان مثال مي بينيم تئوري كمونيسم پس از هفتاد سال مقاومت در برابر انتقادات و ارزيابي هاي فلسفي، اقتصادي و سياسي از آزمون تاريخي موفق بيرون نيامد و تاريخ اثبات نمودكه اين نظريه داراي مشكلات جدي در عرصه هاي اقتصادي، سياسي، فلسفي و  اجتماعي  است، به طوري كه نمي توان از اين تئوري دفاع عقلاني نمود و امروزه كمترانديشمندي است كه حامي اين انديشه باشد و اين تفكر سرانجام پس از چندين دهه حضور در عرصه اجتماعي حاميان خود را از دست داده است. نگرشي كه يك زمان نيمي از ملت ها و دولت ها از آن حمايت مي كردند و آن را نظريه أي كارا و مفيد مي دانستند به جايي رسيد كه از هم فرو پاشيد زيرا ، در اين نگرش به مفاهيم انساني و فطري همچون آزادي، حق انتخا ب،  حق مالكيت،  گرايش مذهبي، مالكيت خصوصي و عدالت توجه نشد و اين ناديده گرفتن ها آن فكر را  سرانجام به شكست كشانيد. 
در قرن بيستم ، بزرگترين مخالف تفكر مذهبي، انديشه كمونيسم بود و در واقع  با فروپاشي آن مهمترين مانع در مسير دينداري و دين باوري جوامع سقوط نموده است. اين تئوري جدي ترين مخالفت ها را با هرگونه رفتار و تفكرديني ابراز مي نمود و دربررسي تاريخ معاصر مي بينيم،  ادبيات كمونيسم سايه خود را بر همه عرصه هاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي و اجتماعي گسترانده بود . به عنوان مثال با بررسي وضعيت عرصه هاي فرهنگي در ايران به عنوان كشوري كه مستقيماً تحت تاثير تفكر كمونيستي نبود اما در همسايگي شوروي قرار داشت، می-بینیم چگونه تفكر كمونيسم بر همه چيز و در همه زمينه هاي فرهنگي اثر گذارده بود. مطالعه آثار ادبي، فلسفي، اقتصادي، فعاليت هاي سياسي و ديگر امور بيانگر آن است كه انديشمندان و روشنفكران شديداً تحت-تاثيركمونيست ها بودند و كمونيست بودن به مانند  ليبراليسم در دهه كنوني، يك افتخار و علامت روشنفكري تلقي مي شد به طوري كه اين فكر آنقدر گسترش يافت كه حتي پاره اي از روشنفكران ديني را تحت تاثير قرار داد و آنها هم كوشش نمودند تا انديشه هاي خود را با ادبيات كمونيستي و مفاهيم رايج در آن تفكر مطرح سازند. لیکن سرانجام اين انديشه پس از هفتاد سال مقاومت و تبليغ نتوانست در برابر فطرت انساني و خواسته هاي انساني توده مردم دوام آورد و سرانجام به شكست انجاميد. در تفكر كمونيستي به پاره اي از مفاهيم انساني پاسخ مثبت داده شد و در آن امور نسبت به جامعه 
سرمايه داري اولويت داشت. مفاهيمي همچون عدالت و برابري در جوامع بلوك شرق به و ضوح ديده مي شد و مردم دركشورهايي همچون شوروي كه محور تفكر كمونيسم شناخته مي شد از رفاه و وضعيت مناسب برخوردار بودند اما آنچه موجب شد كه به فرو پاشي اين تئوري دامن زده شود، بي توجهي به مفاهيم انساني و فطري بود، آن مفاهيمي كه در زندگي انسان نقش اساسی دارد؛ زیرا انساني كه داراي نيازهاي معنوي و غيرمادي است، نمی تواند خود را با اشباع نيازهاي مادي قانع سازد،  به تعبير مي رچا الياده دين پژوه معاصر اکثر مردم داراي گرايش-هاي ديني و رفتارهاي ديني هستند و به يك مرام و تفكر ديني دلبستگي دارند.  بنابراین طبيعي است اين دلبستگي موجب مي شود تا انسانها به جهت اعتقادات خود داراي رفتارها و روابط ديني و فرا مادي باشند. به طوری كه اگر يك تفكر و انديشه بخواهد اين بخش از نيازهاي بشري را ناديده بگيرد مورد توجه و اقبال عمومي قرار نمي گيرد . از اين رو مي بينيم كه بنا بر تجربه تاريخي در جوامع اخلاق گرا، خصوصاً جوامع ديني تئوري هايي كه از زير ساخت هاي ديني و برخاسته از آموزه هاي ديني باشد با اقبال بيشتري برخوردار خواهد شد و در مي ان توده  مردم طرفداران بيشتري خواهد داشت. اما بر خلاف آن  تئوری هایی که ساختار دینی و فرهنگی نداشته باشند از دوام و پایداری برخوردار نخواهد بود.
از ديگر تئوري هايي كه  در قرن بيستم مورد توجه و دقت نظر انديشمندان قرار گرفته است و سيطره خود را در همه عرصه ها گسترانده است، انديشه ليبراليسم مي باشد. اين انديشه  به مانند تئوري كمونيسم كه پس از به وجود آمدنش همه زمينه هاي فرهنگي و اجتماعي را تسخير كرده بود  همه را خيره نموده است ، و در قرن بيستم و بويژه پس از سقوط كمونيسم در همه زمينه هاي فرهنگي حاكميت پيدا نموده و برانديشه متفكران اثر گذارده است. بي ترديد در قرن حاضر (بيست و يكم) يكي از پر طرفدارترين نظريه ها در عرصه انديشه، روابط بين الملل، اقتصاد، سياست، و ديگر عرصه ها نگرش ليبراليسم است. اين تئوري (در نگاه هم پيمانان ناتو) پس از شكست تنها معارض خود  يعني كمونيسم كه در طول چند دهه تنها معارض انديشه ليبراليسم تلقي مي شد، به قدري گسترش يافت كه امروزه تنها فكر و قدرت بلا منازع عصر جديد تلقي مي گردد و كشوري همچون امريكا كه بزرگترين نماينده اين فكر محسوب مي شود به قدري احساس اقتدار و توانايي مي كند كه حتي در پاره اي از اختلافات بين المللي خود را بي نياز از كنوانسيونهاي حقوق بشر و سازمانهاي جهاني مي داند به طوري كه علي رغم مخالفت هاي سازمان ملل كه بزرگترين تشكل در راستاي صلح و امنيت جهاني تلقي مي گردد، به كشورهايي همچون افغانستان وعراق حمله مي كند و اين احساس برتري و تفوق به جايي رسيده است كه برای خود در نظام بين الملل حق دخالت و قيمومت قائل است، به طوري كه بعضي از انديشمندان در دفاع از اين فكر مي گويند، امريكا به جهت قدرت اقتصادي و اقتدار جهاني اين حق را داراست كه در هر جاي دنيا به حكميت و داوري بپردازد و حتي به كشوري حمله كند و يا آن را به اشغال خويش در آورد و در مقالات خود صريحاً ابراز مي دارند كه امريكا در هر جا كه رفته است رفاه، صلح و آزادي را به ارمغان برده است، و با برشمردن كارنامه اشغال كشورهايي كه در معرض تهاجم نظامي امريكا قرار گرفته اند ادعا مي كنند كه كارنامه حضور امريكا بيانگر اين است كه او هر جا رفته است صلح و آزادي را در آنجا پیاده نموده است.  البته بايد گفت اين ادعا و غسل تعميد دادن امريكا ، در زماني  صورت مي پذيرد كه مردم عراق بارها در راهپيمايي و تظاهرات صريحاً اعلام نموده اند كه با حضور امريكا موافق نيستند و گويي كه ليبرال دمكرات ها  مدعي اند كه با وجود مخالفت مردم باز مي توان به بهانه صلح و آزادي يك كشور را اشغال نمود، حال آنكه  اين سخن با مباني دموكراسي كه مدعي حرمت نهادن به آراء مردم است، و مشروعيت هر عملي را برخاسته از راي مردم مي داند، سازگار نيست. بايد گفت اين احساس برتري به ويژه پس از سقوط شوروي سابق به سطح گسترده رسيده است، احساسي كه در آن زمان كه جهان  به دو بلوك شرق و غرب تقسيم مي گرديد، كمتر ديده مي شد و گستره اين حاكميت در آن زمان، يعني دوره جنگ سرد ،  تنها محدود به كشورهايي بود كه در تحت  پيمان ناتو قرار داشتند.
نكته جالب توجه اين است كه انديشه ليبراليسم از جانب پاره اي از نظريه پردازان و انديشمندان سياسي تئوريزه و نهادينه مي شود، آن انديشمنداني كه با شكست كمونيسم حيرت زده شده و از گسترش فكر ليبراليسم و از قدرت و نفوذ نماينده برجسته اين فكر يعني امريكا فريفته شده اند. اين  انديشمندان به مانند متفكران كمونيسم كه از پيروزي انقلاب كمونيستي اكتبر 1917 احساس شعف مي كردند و گمان مي كردند كه انقلاب كمونيستي آخرين مرحله تاريخ و انتهاي تاريخ است، بر اين فكر پا مي فشارند كه ليبراليسم نيز بهترین راه حل هم زيستي و زندگي جمعي است و آن را بهترين راه حل مشكلات  جهاني و ديپلماسي خارجي تلقي مي كنند. به عنوان مثال فوكوياما در نظريه معروف خود با عنوان «پايان تاريخ»  بدون آنكه از تاريخ كمونيسم درس بگيرد و ببيند كه در روزگاري نيز تئوريسين هاي كمونيست  مانند او سوسياليسم را پايان تاريخ قلمداد مي كردند، صريحاً اعلام مي كند كه با شكست و افول كمونيسم،  ليبراليسم نقطه پاياني تاريخ است. او معتقد است كه ليبراليسم آخرين قدم و مرحله اي است كه همه جوامع بايد به آن نقطه برسند و روند تاريخ جوامع با اين مرحله پايان مي پذيرد.  انسان وقتي مي ان انديشه فوكوياما و انديشه متفكران كمونيسم مقايسه مي كند، پي مي برد كه اين دو تفكر چقدر از جهت ساختاري و فضاي فكري اي كه براي پيروان خود ايجاد مي كند يكسان  است، يك زمان، سوسياليسم خود را آخرين و نيكوترين تئوري تلقي مي كرد و به پيروان خود نويد مي داد كه جوامع به آنها خواهند پيوست و امروز همان سخن از دهان مدافعان ليراليست ها خارج مي شود. كارل پوپر از انديشمندان علوم اجتماعي و معرفت شناسي در عصر جديد، يكي از ديگر انديشمنداني است كه به دفاع از انديشه ليبراليسم پرداخته است و در كتاب معروف خود به نام «جامعه باز و دشمنانش» ادعا مي كند كه ليبراليسم تنها راه حل سياسي در جهان معاصر است و جامعه امريكا را آزادترين و دمكرات ترين كشور معرفي مي كند. 
وي معتقد است در تئوري ليبراليسم حاكمان با انتخاب و آراء توده مردم برگزيده مي شوند و هرگاه مردم يا افكار عمومي تشخيص دهند كه آنان صلاحيت ندارند ، مي توانند  قدرت را از آنان بستانند و افراد ديگر را به حاكميت برسانند. وي مي گويد  به اين جهت امريكا آزادترين كشور است چون در آن كشور مردم آزادانه رهبران خويش را بر مي گزينند و امريكا به عنوان كشوري آزاد فراسوي ديگر جوامع مطرح مي باشد.  همچنين پوپر در همين كتاب ، افرادي همچون هگل را به دلیل آنكه تئوري جبر تاريخ او توجيه گر حكومت فاشيستي هيتلر است، سخت مورد انتقاد قرار مي د هد و او را فيلسوفي درباري مي خواند كه افكارش در خدمت دربار پروس و خشونت نازيستي مي باشد.  
تفكر ليبراليسم نيز همچون تفكر كمونيسم مورد انتقاد  واقع شده و تحولات جاري منطقه و جنگ هاي اخير در افغانستان و عراق  انديشه ليبراليسم رابا تعارضات و آسيب هاي سختي مواجه ساخته است. با شروع جنگ سلطه جويانه امريكا بر عليه عراق بسياري از تحليل گران همان انتقادي را كه كارل پوپر در باره هگل و ديگر فيلسوفان مطرح مي ساخت، درباره او و ديگر تئوريسين های امريكايي همچون فوكوياما، هانتينگتون و ديگران مطرح مي سازنند زيرا اين نظريه پردازان با ارائه نظريه خود به مانند هگل و نظريه پردازان كمونيست  يا  عمداً و منفعت جويانه و يا ناخواسته، به توجيه و تفسير سياست هاي خصمانه دولت امريكا پرداخته اند و با نگرش خود به تفكرات و سياست هاي دولت امريكا مشروعيت بخشيده اند. امروز با آغاز جنگ امريكا بر عليه عراق تئوري پوپر در حقانيت بخشي به دموكراسي با قرائت لبيراليستي به باز خواني و پرسمان كشيده خواهد شد. اين پرسش امروزه مطرح است كه چگونه مي توان دولتي را كه منتخب مردم هست و بر خلاف خواست عمومي عمل مي كند، كنترل نمود؟ با حمله به عراق اين پرسش به ذهن هر انساني خطور مي كند كه چگونه امكان دارد يك دولتي بر خلاف تمامي اعتراضات مردم كشور خود و ديگر ملل، به كشور ديگر حمله كند؟ در اين جنگ امريكا بر خلاف تمامي مجامع بين المللي، قوانين و كنوانسيونهاي حقوقي با اراده شخصي و منطق فردي به  كشور ديگر حمله مي كند و اين پرسش در برابر تمامي مدافعان ليبراليسم مطرح مي شود كه انسانهاي بوالهوس و درنده خوي كه قدرت و حقانيت خود را ازمردم كسب كرده اند، چگونه قابل كنترل هستند؟ و يا به تعبير معروف پوپر كه مي گويد مهم نيست چه كساني حكومت مي كنند بلكه مهم اين است كه چه وقت دست از حكومت بر مي دارند، با همين منطق اين پرسش مطرح می شود كه در چه صورتي يك كشور ليبرال مثل امريکا از سياست هاي جنگ افروزانه خود دست خواهد کشید؟ آيا مخالفت مردم در 160 كشور براي اين امر كافي نبود كه او به عراق حمله نكند؟ آيا اين امر بي سابقه كه در خود امريكا پرچم امريكا به آتش زده مي شود و يا مخالفت مردم عراق كافي نبود تا امريكا از اين عمل دست بردارد؟ به هر ترتيب اين پارادوكس و انتقاد  پيش روي نظريه ليبراليسم مطرح است كه چگونه امكان دارد كه دولت در جوامع دمكرات غربي و ليبراليستي مشروعيت خود را از مردم كسب كند ولي وفادار به آرمانهاي مردمي و انساني نباشد؟ 
به نظر مي رسد كارل پوپر در آخرين مصاحبه خود با جوزتي كه در كتاب «درس اين قرن» آمده است به يك معنا خواسته است جواب اين تناقض را بدهد و گويي خود او متوجه انتقاداتي از اين دست بوده است. او مي گويد هيچگاه گفته نشده است كه تئوري دموكراسي بدون فساد و ضعف است بلكه فقط مي توان گفت كه حكومت مبتني بر دموكراسي بهترين راه حل موجود درعصر حاضر است و ضعف كمتري را در مي ان نظريه هاي موجود درباره حكومت، داراست.  او در واقع خواسته با اين پاسخ به كاستي ها و نواقصي كه در تئوري ليبراليسم به چشم مي خورد پاسخ دهد، اما بايد گفت اين پاسخ نمي تواند نقص بنياديني را كه در تفكر ليبرال دموكراسي به چشم مي خورد پاسخ دهد. زيرا دموكراسي گاهي به معناي قدرت مشروعيت بخشي به خواست و هوس ورزي بخشي از مردم است نه نيازهاي واقعي و تكويني همه مردم (مانند تصويب پاره اي از قوانين خلاف اخلاق) وگاهي  هم به  معناي قدرت بخشي به  عده اي انسان هاي ابليس زده است كه با تبليغات، سرمايه، عوام فريبي و شيوه-هاي اخذ آراء، به قدرت رسيده اند و رفتارشان با خردورزي، انسانيت و فطرت بشري سازگار نيست.
بايد گفت ليبراليسم از نقطه نظر تئوريك داراي تعارضات و نقطه ضعف هاي بنيادين است از جمله اینکه مبتني برخواست انسان مدرن است خواستی كه گاه غيرانساني و غيرفطري است و سياست هاي اخير امريكا به عنوان يكي از بزرگترين نمايندگان ليبرال دموكراسي بزرگترين خدشه را بر آن وارد ساخته است.
تجاوز امريكا به عراق با توجه به مخالفت هاي مردم ان كشور با اين اقدام نظامي ، يك نمونه بارز شكست تئوري ليبرال دموكراسي مي باشد،  زيرا ليبرال دموكراسي مبتني براين پارادايم بود كه توده مردم حاكمان را انتخاب مي كنند و به آنان مشروعيت  و اقتدار مي دهند و هرگاه هم احساس نياز نمودند اين مشروعيت و اقتدار را از آنان مي ستانند ، اما ديده شد آنان  كه در عرصه حكومت و  قدرت هستند به اين سخن انساني وفادار نيستند.
امروزه بايد انديشمندان دینی، نگرش  نويني به عالم داشته باشند و با تكيه بر هنجارها و ارزش هاي انساني و اخلاقي ، در دوره اي كه خلا تئوريك به چشم مي خورد، به نظريه پردازي دست يازند. امروزه دیده می شود كه اگر انسانها داراي ويژگي هاي انساني نباشند، هر چند آراء مردم را جلب کنند، باز اين امر آنها را از طغيان و ستمگري نمي رهاند و  لازم است‌ يك اصل انساني که ادیان و اخلاق به آن گوشزد می کنند به تئوري دموكراسي افزوده شود و آن اين است كه دموكراسي بايد مقيد به هنجارها و ارزش هاي انساني باشد و صرفاً نبايد در روابط بين الملل ،‌ يك پراگماتيسم سياسي كه مبتني بر منافع ملي است، حاكم باشد ، به طوري كه هر گاه منافع ملي اقتضاء نمود تمامي مفاهيم انساني زيرپا گذارده شود. باید از دموكراسي قرائتي غيرليبراليستي ارائه شود و لازم است تا در دموكراسي بنابر تفسير ديگر که به معناي حرمت نهادن و احترام به آراء مردم است، چارچوبه هاي انساني را مدخلیت دهیم.
 
________________________
. positivism.
. scientisme.
. Globalization.
. westernization.
. Americanization = Globalism.
. مي ر چا الياده ، دين پژوهي، ترجمه بهاء الدين خرمشاهي، انتشارات علمي – فرهنگي، تهران. دفتر اول، ص 85.  . یکی از روشنفکران ایرانی در مقاله ای پیرامون تاریخ سیاست های خارجی امریکا و عملکرد آن در دنیا، تلاش نموده تا کلیه فعالیت ها، جنگ ها و حضور نظامی و سیاسی امریکا را توجیه و مشروع اعلام کند.
. كارل پوپر، جامعه باز و دشمنانش، ترجمه عزت الله فولادوند، خوارزمی، تهران، س 1367، ج2، صص 310-380.
. پيشين، ج3، صص730-761.
. كارل پوپر، درس اين قرن، علي پايا، طرح نو، تهران، س 1379، ص 108.
. Legitimacy.
. authority.