مرکز مجازی مهدویت
پنج شنبه 28 تیر 1397

رهبران الهى مصلحان بزرگ

در اين جوامع ـ جداى از شكل انتخاب رئيس قبيله ـ فرد حاكم در تصميمات كلى كه براى اجتماع تحت حاكميت خود مى گرفت، ناگزير از مشورت با جادوگر، كاهن و طبيب بود كه هر سه به امرى ماورايى و قدسى دعوت مى كردند. هر چه جلوتر مى آييم اين نياز در جوامع بشرى بيشترى، جلوه گرى مى كند.
در اديان الهى نيز اين دو ضرورت ـ نياز به امام و رهبر و فراخوانى به امر قدسى و ماورايى ـ به روشنى نمايان است. براى اختصار به ذكر آيه اى كه در بردارنده هر دو موضوع است اكتفا مى كنيم. قرآن كريم با نقل قسمتى از زندگى حضرت موسى(عليه السلام) و سفر چند روزه آن حضرت، اين دو مهم را اين گونه بيان مى فرمايد:
(و قال موسى لاخيه هارون اخلفنى فى قومى و اصلح ولا تتبع سبيل المفسدين) ؛ «و موسى به برادرش هارون گفت: جانشين من در ميان قومم باش و از راه مفسدان تبعيت مكن».
موضوع جانشينى، اهميت مسأله رهبرى و نياز لحظه به لحظه امّت به امام و رهبر را مى رساند. تاريخ اسلام هم مشمول اين قضيه است كه حضرت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) در سفرها و غزوات خود، هميشه كسى را در مدينه جانشين خود قرار مى داد.
اما مهم تر از اصل قضيه جانشينى، دستورالعملى است كه جانشينان از رهبران الهى و پيامبران دريافت كردند؛ چنان كه حضرت موسى(عليه السلام) براى آن سفر چند روز يك دستور كار به برادرش مى دهد (واصلح ولاتتبع سبيل المفسدين). اين يك مسأله عقلايى است كه انسان معمولا در اين گونه موارد مهم ترين مطلب را يادآور مى شود. حضرت موسى(عليه السلام) هم با دو تعبير «واصلح» و «لا تتبع سبيل المفسدين» از برادرش تنها يك چيز مى خواهد و آن اينكه مهم ترين وظيفه هارون اصلاح بنى اسرائيل است.

الف. معناى اصلاح
«صلاح» در فرهنگ قرآنى و لغت به معناى «شايسته»، «سزاوار» و «درخور» آمده است كه درست در مقابل «فساد» است. با توجه به اين مى توان گفت: «ولا تتبع» بيان ديگرى از اصلاح در آيه مورد بحث است.
با توجه به بيان اين دو نكته مهمّ در اين آيه شريفه؛ يعنى «ضرورت امامت» و «وظايف امام» برآنيم تا در اين نوشتار، عرض ارادتى از سر عشق و محبّت به ساحت مقدس همه رهبران الهى داشته باشيم؛ به خصوص به ساحت حضرت سيدالشهداء(عليه السلام) كه در مقابل سياه ترين حكومت و هولناك ترين فسادهاى جاهلى زمان خود ايستاد واز بلنداى قله انسانيت، سرود اصلاح طلبى خود را به گوش همه نسل ها در همه اعصار رساند. همچنين عرض ارادتى داشته باشيم به ساحت آن مصلح بزرگ كه بانگ صلح و اصلاح طلبى خود را در زمانى خواهد سرود كه انسان، بيش از امروز اسير و در بند آزادى بى قيد و بند خواهد بود.
قرآن كريم به عنوان كتاب هدايت و سازندگى، در بعد فردى و اجتماعى به اصولى اشاره دارد كه خطر جدى و بزرگ براى اصلاحات انجام شده از سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله) محسوب مى شود.
اولين اين چالش ها، مسأله «رجعت به ما قبل» است كه قرآن كريم از آن با اين تعبير ياد مى كند: (انقلبتم على اعقابكم).
اين رجعت ممكن است معلول يكى از اين عوامل زير باشد:
1. پيروى كوركورانه از اجداد و بزرگان: (انّا اطعنا ساداتنا و كبرائنا).
2. نمادينه شدن ارزش ها در ميان امت: (ولمّا يدخل الايمان فى قلوبكم).
3. قرار گرفتن افراد سازشكار در كادر رهبرى، شبهه افكنى مخالفان و... بسيارى عوامل ديگر كه در قرآن كريم، به تك تك آنها اشاره فرموده و تاريخ اسلام هم مشحون از اين دغل بازى ها و دغل بازها بوده است.
دومين اين چالش ها، رسوخ و نفوذ افكار، اعمال و باورهاى جاهلى در پيكره اسلام است كه قرآن كريم از همه اينها با پسوند جاهليت ياد مى كند:
1. ظن الجاهلية: (يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية).
2. حكم الجاهلية: (افحكم الجاهلية يبغون).
3. تبرّج الجاهلية: (وقرن فى بيوتكن ولاتبرجن تبرج الجاهلية الاولى).
4. حمية الجاهلية: (اذجعل الذين كفروا فى قلوبهم الحمية حمية الجاهلية).
اين چهار آيه، با لحن خطابشان، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را در اصلاحات سه گانه خويش در بخش اعتقاد، اخلاق و عمل، يارى مى كنند.
به راستى آيا جامعه اى را مى توان يافت كه با وجود اين چهار امر، روى سعادت را به خود ديده باشد؟ آيا نفوذ حتى يك مورد از اين امور چهارگانه، قادر نيست بزرگ ترين تمدّن و اجتماع را از درون بپوساند و امارت عزتش را بر سر مردمش خراب كند؟
به هر حال پيامبر(صلى الله عليه وآله) از باب اينكه (انك ميّت و انهم ميّـتون).  دار فانى را وداع فرمود و قائلين به (شاعر نتربص به ريب المنون).  را بعد وفات حضرتش، به تكاپو انداخت كه اصلاحات اين بزرگ پيامبر الهى را به چالش بكشانند و اينجاست كه نقش اصلاحى ائمه(عليهم السلام) ـ كه همان نگه دارى امّت اسلامى! در حالت و شأنى كه سزاوار آنان است ـ با توجه به معناى اصلاح روشن تر مى شود.
پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خود تا آخرين لحظات عمر مباركش، بر آتش همه مواريث جاهليت آب خاموشى پاشيد تا جايى كه امام باقر(عليه السلام)مى فرمايد: «انّ رسول الله(صلى الله عليه وآله) كان يغير الاسماء القبيحة فى الرجال و البلدان»؛  پيامبر اسامى مردمان و مناطق را تغيير مى داد؛ حضرت رسول(صلى الله عليه وآله) در حديثى، نقل قضايا و مسائل دوران جاهليت را نفى فرمود كه: «اذا رأيتم الشيخ يوم الجمعة يحدث باحاديث الجاهلية فارموا رأسه ولو بالحصى» ؛ «اگر پيرى را در روز جمعه ]زمان و مكان اجتماع مردم [ديديد كه اقوال و خاطرات زمان جاهليت را بازگو مى كند، او را رمى كنيد اگر با يك سنگريزه باشد».
به هر حال پيامبر(صلى الله عليه وآله) از دنيا رفت و احقاد بدر، اُحد، خيبر و حنين سر باز كرد و آيه: (ولمّا يدخل الايمان فى قلوبكم).  مصداقى دوباره يافت و طبق حكم جاهليت تنها دختر و يادگار پيامبر، محكوم به حكم جاهلى شد و از حق مسلّم خود محروم ماند! حضرت زهرا(عليها السلام) خود فرمود: «يابن ابى قحافه! افى كتاب الله ان ترث اباك ولم ارث ابى لقد جئت شيئاً فريّا» ؛ «اى پسر ابى قحافه! آيا در كتاب خداست كه تو از پدرت ارث ببرى و من از پدرم ارث نبرم؟ چه افتراى بزرگى زده اى».
حمية جاهلى سر برآورد. سقيفه رسميت گرفت و مسجد اين پايگاه مستحكم رسول الله(صلى الله عليه وآله) براى اولين بار كنار زده شد و نتيجه آن شهادت دردانه آن حضرت شد. بعد از 25 سال امام على(عليه السلام) خود را در اول راه اصلاح امت پيامبر مى بيند كه: «الاوان بليتكم قد عادت كهيئتها يوم بعث الله نبيكم(صلى الله عليه وآله) والذى بعثه بالحق لتُبلبلنّ بلبلة ولتغربلنّ غربلة و لتُساطُنَّ سَوط القِدر حتى يعود اسفلكم اعلاكم و اعلاكم اسفلكم» ؛ «آگاه باشيد كه عادات جاهلى شما چون روزى كه خداوند رسولش را برانگيخت، به سوى شما برگشته است! قسم به خدايى كه پيامبرش را بر حق مبعوث كرده! به سختى مورد آزمايش قرار مى گيريد و غربال مى شويد و همانند محتويات ديگ، هنگام جوشش زيرو رو خواهيد شد تا جايى كه مردمان به ناحق پايين كشيده شده، بالا بيايند و بالا آمده هاى به ناحق، پايين روند».
عجب اينكه خود حضرت 25 مورد را مى شمارد و خواهان عودت اين امور طبق زمان رسول خدا مى شود كه خيلى از اين امور در انقلاب اصلاحى حضرت حجت(عج) نيز ديده مى شود:
«... قد عملت الولاة قبلى أعمالا خالفوا فيها رسول الله(صلى الله عليه وآله)متعمّدين لخلافة، ناقضين لعهده مغيّرين لسنته ولو حملتُ الناس على تركها و حوّلتها الى مواضعها و الى ما كانت فى عهد رسول الله(صلى الله عليه وآله) لتفرّق عنّى جُندى حتى أبقى وحدى أو قليل من شيعتى الذين عرفوا فضلى و فرض امامتى من كتاب الله عزّ و جلّ و سنة رسول الله(صلى الله عليه وآله)، أرأيتم لو أمرتُ بمقام ابراهيم فرددتُهُ الى الموضع الذى وضعه فيه رسول الله(صلى الله عليه وآله)ورددتُ فدكا الى ورثة فاطمه(عليها السلام) ورددت صاع رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) كما كان، و أمضيت قطائع أقطعها رسول الله(صلى الله عليه وآله) لاقوام لم تُمض لهم ولم تُنفذ، ورددتُ دار جعفر الى ورثته وهدمتها من المسجد ورددت قضايا من الجور قُضى بها، ونزعتُ نساء تحت رجال بغير حق فرددتهن الى أزواجهن و استقبلت بهنّ الحكم فى الفروج والاحكام، و سَبَيْتُ ذرارىَّ بنى تغلب، ورددتُ ما قسم من أرض خيبر و محوت دواوين العطايا و أعطيتُ كما كان رسول الله(صلى الله عليه وآله) يعطى بالسوية ولم أجعلها دولة بين الاغنياء و ألقيت المساحة، وسويت بين المناكح و أنفذت خمس الرسول كما أنزل اللّه عزوجل و فرضه ورددتُ مسجد رسول الله(صلى الله عليه وآله) الى ما كان عليه، وسددتُ ما فُتح فيه من الابواب، و فتحت ما سُد منه، و حرّمتُ المسح على الخُفين، وحدَدْتُ على النبيذ و أمرت بإحلال المتعتين و أمرتُ بالتكبير على الجنائز خمس تكبيرات و ألزمتُ الناسَ الجهر «ببسم الله الرحمن الرحيم» و أخرجت من أدخل بعد رسول الله(صلى الله عليه وآله) فى مسجده ممن كان رسول الله(صلى الله عليه وآله)أخرجه، و أدخلت من أخرج بعد رسول الله(صلى الله عليه وآله)ممن كان رسول الله(صلى الله عليه وآله) أدخله و حملتُ الناس على حكم القرآن و على الطلاق على السنّة، و أخذتُ الصدقات على أصنافها وحدودها، ورددتُ الوضوء و الغسل و الصلاة الى مواقيتها و شرائعها و مواضعها، ورددتُ أهل نجران الى مواضعهم، ورددتُ سبايا فارس وسائر الامم الى كتاب الله و سُنة نبيه(صلى الله عليه وآله) اذاً لتفرقوا عنّى و الله لقد أمرت الناس أن لا يجتمعوا فى شهر رمضان الاّ فى فريضة و أعلمتهم أن اجتماعهم فى النوافل بدعة فتنادى بعض أهل عسكرى ممّن يُقاتل معى يا أهل الاسلام، غُيّرت سُنة عُمر يَنهانا عن الصلاة فى شهر رمضان تَطوّعاً و لقد خِفتُ أن يَثُوروا فى ناحية جانب عسكرى...»؛  «حاكمان قبل از من متعمداً اعمالى انجام دادند كه در آن مخالفت رسول الله(صلى الله عليه وآله) بود و نقض كننده به عهده آن حضرت و تغيير دهند سخنش و اگر من مردم را مجبور به ترك آن نمايم و اين تغييرات را به حالت و موضع اوليه اش ـ كه در زمان رسول خدا بود ـ برگردانم، سپاهيانم از اطرافم پراكنده مى شوند تا جايى كه من تنها بمانم با قليلى از شعيان خالصم.
پس چه مى گوييد و نظرى دهيد كه اگر امر به برگرداندن مقام ابراهيم به موضع اوليه خود ـ كه رسول خدا قرار داده بود ـ نمايم و فدك را به ورثه فاطمه(عليها السلام) برگردانم و مقدار صالح را، به همان مقدارى كه از طرف رسول  خدا تعيين شده، قرار دهم و قطائع رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را امضا نمايم بر همان قومى كه رسول خدا امضا كرده و تعهد فرموده بود و خانه جعفر را به ورثه او برگردانم و مسجد را خراب نمايم و قضاياى به ناحق حكم شده را و زنانى را كه به غير حق به تزويج ديگران در آمده اند را به مردان اوليه آنان برگردانم و فرزندان بنى تغلب را به اسارت در آوردم و زمين خيبر را تقسيم كنم و ديوان عطاياى عمر را محو و نابود سازم و به همان سيره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بالسويه اعطا نمايم و اين اموال را بين اغنيا نگردانم و بين مناكح و زوجات او بالسويه برخورد كنم و خمس را ـ همچنان كه خدا فرموده و واجب كرده است ـ در اهلش تنفيذ كنم و مسجد را به حال اول برگردانم و ابوابى را كه به مسجد باز شده، ببندم و درهايى را كه بسته شده باز كنم و مسح بر خفين را حرام كنم و بر نبيذ حد جارى كنم و متعتين را حلال نمايم و تكبيرات نماز ميت را پنج عدد قرار دهم و مردم را به جهر به «بسم الله الرحمن الرحيم» وادار كنم.
و آنان كه رسول خدا از مسجد بيرون كرد، بيرون نمايم كه بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)داخل شدند؛ و داخل كنم كسانى را كه بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) خارج شدند با آنكه رسول خدا آنان را وارد نمود و مردم را بر حكم قرآن و طلاق و سنت مجبور نمايم و صدقات را بر اصناف و طبق حدودش بگيرم و وضو و غسل و نماز را به اوقات و شرايع و مواضع آنها برگردانم و اهل نجران را به محل اوليه آنها برگردانم و اسيران فارس و ديگر ملل را به كتاب و سنت پيامبر ارجاع دهم. مطمئن باشيد كه در اين هنگام از دورم پراكنده مى شويد! به خدا قسم مردم را امر كردم كه در ماه رمضان جزء فرايض چيزى ديگر به جماعت خوانده نشود و آگاهشان كردم كه جماعت در نوافل بدعت است كه صداى برخى لشكريانم بلند شد كه: اى اهل اسلام! سنت عمر تغيير داده شد و ما را از نماز مستحبى در ماه رمضان نهى كردند تا جايى كه ترسيدم در ميان سپاهيانم شورش به پا شود».
آرى اين بود دردهاى امام على(عليه السلام) در راه اصلاح امت پيامبر كه فرمود: «و ما اردت الا الاصلاح ما استطعت وما توفيقى الاّ بالله عليه توكلت واليه اُنيب» ؛ «اراده نكرده ام مگر اصلاح تا آنجا كه مى توانيم بر او توكل مى كنم و به سوى او انابه».

ب. امام حسين(عليه السلام) و قيام اصلاح طلبانه
امام حسين(عليه السلام) بزرگ شده دامان پيامبر رحمت و صلاح است و خود را آن قدر به پيامبر و دين او مديون مى داند كه در اولين فرازهاى دعاى «عرفه» از نعمت حكومت اسلامى پيامبر خدا اين گونه سخن مى گويد و شكر گزارى مى كند:
«لم تخرجنى لرأفتك بى و لطفك لى و احسانك الىّ، فى دولة ايام الكفرة الذين نقضوا عهدك و كذّبوا رسلك لكنك اخرجتنى رأفة منك و تحننا علىّ للّذى سبق لى من الهدى الذى له يسّرتنى و فيه انشأتنى» ؛ «و از آنجا كه با من رأفت مهربانى داشتى و نظر لطف و احسان، مرا در دوران سلطنت پيشوايان كفر و ضلالت ـ كه عهد تو را شكستند و رسولانت را تكذيب كردند ـ به دنيا نياوردى؛ ليكن زمانى مرا بهوجود آوردى كه از بركت پيشواى توحيد حضرت خاتم الانبيا(صلى الله عليه وآله) مقام هدايت و معرفت ـ كه در علم ازليت مقرر بود ـ بر من ميسر فرمودى و در اين عصر هدايت، مرا پرورش دادى».
چه جاى تعجب و شگفتى از اين بزرگوار كه خود را پاسدار دين هدايت بداند و پرچم صالح امت جدش را بدوش بگيرد: «انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة جدى»  و در اين راه از هيچ چيز واهمه و ترس نداشته باشد؛ بلكه به استقبال شهادت برود، هر چند كه خون او اصلاح امت را در پى خواهد داشت. در اين جمله منسوب به امام حسين(عليه السلام) آمده است: «ان كان دين محمد لم يستقم الا بقتلى فياسيوف خذينى» ؛ «اگر دين جدم جزء با كشته شدن من استوار نمى ماند، پس اى شمشيرها مرا دريابيد» و چه زيبا گفته اند: «الاسلام محمدى الحدوث وحسينى البقاء».
براى روشن تر شدن زمينه و لزوم اين حركت اصلاحى، نگاهى هر چند گذرا، به اوضاع و احوال آن زمان ضرورى به نظر مى رسد.
حاكم كسى است كه از اسلام هيچ بويى نبرده و در عين حال خود را خليفه رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) مى خواند و با وقاحت تمام، در حال شرب خمر مى سرايد: «اگر شراب به آيين احمد(صلى الله عليه وآله) حرام است، او را به دين عيسى بن مريم مى نوشيم» و در مجلس شادى خويش منكر همه چيز مى شود:
لعبت هاشم بالملك فلا***خبر جاء ولا وحى نزل
وضع اخلاق عمومى به جايى رسيده است كه حج گزارى دل از همه چيز كنده در حال رمى جمرات، چنان مجذوب زن نامحرم مى شود كه مى سرايد:
بدا لى منها معصم حين جمرت***وكفّ خضيب زينت ببناتى
فوالله ما ادرى و ان كنت داريا***بسبع رمين جمرت ام بثمانى
«در حال رمى جمرات دست حنا شده زنى برايم نمايان شد! به خدا قسم ]به خاطر نگاه به كف و دست آن زن[ نمى دانم اگر چه بايد بدانم كه آيا در رمى هفت سنگ زدم يا هشت  سنگ!»
سياهپوش شدن مدينه در عزاى يك آوازه خوان يا داير شدن كلاس ها و مجامع آموزشى رقص و آواز در مدينه و... از فسادهاى ديگر آن دوران است؛ همان مدينه اى كه مى بايست محل تربيت مبلغان و نشر احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تعاليم اسلامى باشد! آرى اين زمان و زمينه قيام اصلاح طلبانه امام حسين(عليه السلام)است؛ لذا در اين راه آن قدر مصمم و استوار گام بر مى دارد و درد اسلام را با داشتن حاكمى چون يزيد چنين بيان مى كند: «وعلى الاسلام السلام اذ قد بليت الامة براع مثل يزيد».
آن حضرت تا آخرين لحظه درد دين و درد امت پيامبر دارد؛ از اين رو از گودال قتلگاه، پيامى جاودانه و منشورى بين المللى خطاب به تمام بشريت صادر مى فرمايد كه: «يا شيعة آل ابى سفيان! ان لم يكن لكم دين و كنتم لا تخافون المعاد فكونوا احراراً فى دنياكم» ؛ «اى پيروان پسر ابى سفيان: اگر دين نداريد و از قيامت نمى ترسيد، پس در دنياى خود آزاد مرد باشيد».

ج. امام مهدى(عليه السلام) و قيام اصلاح طلبانه
مصلحى كه جهان بشريت در انتظار او به سر مى برد، با جاهليتى روبه رو است كه به جرأت مى توان گفت: «جاهليت جديد و مدرن». در اين جاهليت قرار نيست كه انسان مشرك به خدا باشد و محرمات خدا را ناديده انگارد و بر سر يك چراگاه احشام، سال ها بجنگد؛ بلكه در اين جاهليت مدرن قرار است انسان به جاى خدا بنشيند (اُمانيسم)! و به جاى خدا مدارى و حق مدارى، انسان مدارى و منفعت مدارى حاكم شود! در اين جاهليت نه تنها حدود و نفوذ دين، شكسته مى شود كه اصلا بايد دين از اجتماع رخت بر بندد و در گوشه مساجد، كليساها و... و از آنجا در گوشه ذهن و قلب افراد محبوس شود. ديگر پروتستانيسم نه تنها در مسيحيت، بلكه در اسلام هم جارى شود، قرائت از دين به جاى تفسير دين از مجارى صحيح آن و انتظار از دين به جاى نياز و ضرورت به دين بنشيند.
جنگ ها نه براى تصرف، چراگاه ها كه براى تصرف چاه ها و فساد و فحشا، نه در حد يك نگاه مسموم؛ بلكه تجاوز به أنف در ملأ عام صورت گيرد.
شمرهاى قرن شارون، نه تنها از بستن آب به روى اطفال كه از رسيدن دارو به على اصغرهاى اين زمان نيز جلوگيرى كنند! هزاران بغض گلوگير هست كه بايد در انقلاب اصلاح طلبانه آن حضرت مداوا شوند. آرى اصلاحات اين مصلح بزرگ، در دين و امت جدش و كل بشريت، نه تنها وسيع و در ابعاد مختلف است؛ بلكه داراى عمق زيادى نيز خواهد بود تا جايى كه در روايات، تعابيرى از قبيل: امر جديد، كتاب جديد و... وجود دارد:
«سألتُهُ عن سيرة المهدى(عج) كيف سيرته؟ فقال يصنع كما صنع رسول الله(صلى الله عليه وآله) يهدم ما كان قبله كما هدم رسول الله(صلى الله عليه وآله) امر الجاهلية ويستأنف الاسلام جديداً»؛  «]راوى مى گويد:[ از امام پرسيدم: سيره و روش حضرت مهدى چگونه است؟ فرمود: همچون رسول خدا عمل مى كند؛ آنچه كه ما قبل از او بوده را از افكار و... خراب مى كند. چنان كه رسول الله(صلى الله عليه وآله) امورات جاهلى را منهدم نمود و اسلام را از نو شروع مى كند».
امام باقر(عليه السلام) نيز فرمود:
«اذا خرج يقوم بامر جديد و كتاب جديد و سنة جديد وقضاء جديد»؛ «زمانى كه حضرت قيام كند، قيامش به امر جديد و كتاب جديد و سنت جديد وقضاوت جديد خواهد بود».
اينگونه روايات در صدد بيان و تبيين مسائلى است كه به برخى از آنها اشاره مى شود:
1. بيان مسائلى كه تاكنون به عللى تبين نشده يا مناسب با سطح فكر و فرهنگى اجتماعات گذشته نبوده است. بيان آنها بى گمان براى جامعه اسلامى ناشناخته خواهد بود و چون حضرت اين تعاليم را از ظاهر و باطن قرآن استنباط مى كند، گويا آيين و كتاب جديد انگاشته مى شود.
2. تعاليم و احكامى كه از كتاب و سنت فراموش شده و از يادها رفته است، طرح اين گونه علوم و احكام به عنوان كتاب و دين جديد پنداشته مى شود.
3. اصول و احكامى كه دچار تحريف گشته، حضرت آنها را براساس اسلام اصيل مطرح مى سازد و چون اين اصول و احكام با طرز تلقى و برداشت عمومى مردم سازگار نيست، دين جديد و روش جديد محسوب مى شود.
با توجه به آنچه كه گفته شد، كارهاى اصلاحى حضرت مهدى(عليه السلام) را چون پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امام حسين(عليه السلام) در سه قسم اعتقادى، اخلاقى و عملى خلاصه مى كنيم و براى روشن تر شدن زمينه و لزوم اين اصلاحات، بيان وضعيت اين سه مقوله در آستانه و قبل از ظهور، ضرورى مى نمايد.

يك. وضعيت قبل از ظهور

1. وضعيت اعتقادى
در بيان وضعيت اعتقادى مردم در آستانه ظهور، روايات فراوانى وجود دارد كه وجه مشترك همه آنها ظاهرى بودن امر دين و اعتقاد  است:

1ـ1. اسلام و مسلمين
پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «سيأتى زمان على امتى لايبقى من الاسلام الا اسمه ولا من الكتاب الارسمه» ؛ «زمانى بر امت من خواهد آمد كه از اسلام جزء اسم و از كتاب جزء خطى باقى نمى ماند».

2ـ1. مساجد
رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «مساجدهم عامرة وهى خراب من الهدى» ؛ «مساجد آنان از نظر بنا آباد، ولى از نظر هدايتگرى خراب و بى فايده است».

3ـ1. دين فروشى
رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «صبح گاهان مرد مؤمن است و به هنگام غروب كافر؛ گروهى دين خود را به بهاى ناچيز و متاع اندك مى فروشند!».
اين در حالى است كه انسان مكلّف است كه اگر جانش به خطر افتاد و از مالش بگذرد تا جانش محفوظ بماند و اگر دينش را خطرى تهديد كرد، از جانش مايه بگذارد تا خطر متوجه دينش نشود: اين در حالى است كه در آخر الزمان دين را به بهاى كمى مى فروشند (براى حفظ جان يا مال خود).

2. وضعيت اخلاقى

1ـ2. پير و جوان در آنزمان
امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «فَتاهم عارمٌ و شائبهم آثم و عالمهم منافق» ؛ «جوانشان بدخو، پيرشان گناهكار و عالمشان منافق است».

2ـ2. رفتار كوچك و بزرگ با يكديگر
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «رأيت الصغير يستحقر بالكبير» ؛ «كوچك را مى بينى كه بزرگ را تحقير مى كند».

3. وضعيت اعمال مردم

1ـ3. انگيزه هاى غير انسانى در روابط اجتماعى
امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «وتواخَى الناس على الفجور و تهاجروا على الدين و تحابوا على الكذب... و استعملت المودّة باللسان وتشاجر الناس بالقلوب» ؛ «مردمان با انگيزه گناهكارى برادر مى شوند و در راه دين از يكديگر جدا مى گردند: دوستى ها دروغين است و محبت ها زبانى و اختلاف ها باطنى و درونى است».

2ـ3. مردم گرگ صفت
رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) فرموده است: «فان كان فى ذلك الزمان ذئباً والا اكلته الذئاب» ؛ «اگر مردم در اين زمان گرگ صفت شدند، مى توانند در جامعه گرگان زندگى كنند؛ و گرنه گرگ هاى ديگر آنها را خواهند خورد».

3ـ3. عدم انجام گناه زيان كارى محسوب مى شود
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «و رأيت الرجل اذا مرّ به يوم و لم يكسب فيه الذنب العظيم من فجور او بخس مكيال أو ميزان أو غشيان حرام... كئيباً حزيناً يحسب ان ذلك اليوم عليه وضيعة من عمره» ؛ «مردم را در دوران پيش از ظهور مى بينى كه اگر روزى گناهان بزرگى چون زشت كارى يا كاستن پيمانه و ترازو يا كارى حرام، انجام نداده باشند، افسرده و دلتنگ اند و مى پندارند كه در اين روز زيان كرده اند».
اين بود خلاصه اى از مشكلات عقيده، اخلاق و عمل دوران قبل از ظهور! حال بايد ديد كه آن حضرت بعد از ظهور، چگونه با اين مشكلات برخورد مى كند و جامعه را به صلح و صلاح، باز مى گرداند. آرى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) عرب بدوى آن روز را سرور و آقاى جهانيان نمود و حضرت على(عليه السلام) در خطبه اى به وضع عرب جاهلى قبل از اسلام اشاره فرموده كه در بردارنده همين مشكلات سه گانه عرب آن روز  است:
«وانتم معشر العرب على شردين وفى شردار منيخون بين حجارة خشن وحيات صم تشربون الكدر و تاكلون الجشب و تسفكون دمائكم و تقطعون ارحامكم، الاصنام فيكم منصوبه والاثام بكم معصوبه» ؛ «و شما اى گروه عرب ]به ياد آوريد[ كه داراى بدترين دين در بدترين خانه ها بوديد. بين سنگ هاى تيز و مارهاى كر ]كه از هيچ صدايى نمى هراسند[ زندگى مى كرديد. آب گل آلود و كثيف مى نوشيديد و غذاى سخت مى خورديد. خون خود را مى ريختيد و با ارحام خود قطع رابطه مى كرديد. بت ها در ميان شما بر پا و پرستش مى شد و گناهان توسط شما انجام مى گرفت».
آرى اين وضع عرب قبل از اسلام بود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) با اصلاح خود اعراب را از نظر اعتقادى به جايى رساند كه مشركان درباره پايدارى مسلمانان مى گفتند: (غرّ هولاء دينهم) ؛ «دين اينها اينان را گول زده است». و ديگر موارد اصلاحى پيامبر نيز چنين بود.
اما اصلاحاتى كه در امت و دين پيامبر(صلى الله عليه وآله) به دست حضرت حجت(عليه السلام)صورت مى گيرد نيز در همان سه محور اعتقاد، اخلاق و عمل بيان مى شود.

دو. وضعيت بعد از ظهور

1. اصلاح اعتقاد

1ـ1. خدا محورى به جاى انسان محورى
امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «يعطف الهوى على الهدى اذا عطفوا الهدى على الهوى و يعطف الرأى على القرآن اذا عطفوا القرآن على الرأى» ؛ «وقتى حضرت مهدى(عج) بيايد، هواپرستى را به خدا پرستى باز گرداند؛ پس از آنكه خداپرستى را به هواپرستى بازگردانده باشند و نظرها و افكار را به قرآن باز گرداند، پس از آنكه قرآن را به رأى و نظرها و افكار خود باز گردانده باشند».
با اندك تأملى در اين حديث شريف، نفى اُمانسيم و قرائت هاى جديد از دين به راحتى قابل اثبات است.

2ـ1. بالا رفتن فهم دينى
امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: «و تؤتون الحكمة فى زمانه حتى ان المرأة لتقضى فى بيتها بكتاب الله تعالى و سنة رسول الله(صلى الله عليه وآله)» ؛ «در روزگار حضرت مهدى به اندازه اى به شما حكمت و فهم داده خواهد شد كه يك زن در خانه اش بر طبق كتاب خدا و سنت پيامبر(ص) قضاوت مى كند».

3ـ1. رفع اختلاف عقيده
امام صادق(عليه السلام) فرموده است: «فوالله يامفضل! ليرفع عن الملل و الاديان الاختلاف و يكون الدين كله واحداً» ؛ «به خدا قسم اى مفضل! ]امام قائم[ از ميان ملت ها و آيين ها اختلاف را بر مى دارد و يك دين به همه حاكم مى گردد».

2. اصلاح اخلاق

1ـ2. رفع كينه ها
امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «ولو قد قام قائمنا لذهبت الشحناء من قلوب العباد» ؛ «هنگامى كه قائم ما قيام كند، كينه هاى بندگان نسبت به يكديگر از دل هاى آنان زدوده مى شود».

2ـ2. تكامل اخلاق
امام باقر(عليه السلام) فرموده است: «اذا قام قائمنا وضع يده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم واكمل به اخلاقهم» ؛ «هنگامى كه قائم قيام كند، دست خود را بر سر مردم مى گذارد و ]خداوند[ قواى فكرى مردمان را تمركز دهد و اخلاق آنان را تكامل بخشد».

3. اصلاح اعمال و رفتار
در سايه اين اصلاحات، بشرى كه دين فروشى مى كرد تا به متاع قليل دنيا دست يابد، به چنان رشدى مى رسد كه از دريافت كمك پشيمان مى شود. از نظر اعمال و رفتار جامعه به آن چنان امنيت و پاكى مى رسد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در توصيف آن زمان مى فرمايد: «حكومت مهدى به گونه اى است كه دو زن شبانه مسافرت مى كنند و از بى عدالتى و ستم هراسى ندارند».

1ـ3. پشتكار ياران حضرت
امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: «يقاتلون والله حتّى يوحّده الله ولايشرك به شىء»؛ «به خدا سوگند! ياران مهدى آن اندازه مى جنگند تا خداوند به يگانگى پرستيده گردد و به او شرك ورزيده نشود».

2ـ3. انتقام از بازماندگان قاتلان امام حسين(عليه السلام)
هروى مى گويد: به حضرت رضا(عليه السلام) عرض كردم: اى فرزند رسول خدا! نظرتان درباره اين سخن امام صادق(عليه السلام) چيست كه فرمود: هرگاه قائم ما قيام كند، بازماندگان از قاتلان امام حسين(عليه السلام) به كيفر كردار پدرانشان كُشته مى شوند؟ حضرت رضا(عليه السلام) فرمود: «اين سخن صحيح است». عرض كردم: پس اين آيه قرآن كه مى فرمايد: (ولا تزر وازرة وزر اخرى)  چه معنايى دارد؟
فرمود: آنچه خداوند مى فرمايد، صحيح است؛ ولى بازماندگان قاتلان امام حسين(عليه السلام) به كردار پدرانشان خرسند و به آن افتخار مى كنند و هر كس از چيزى خشنود باشد، مانند آن است كه آن كار را انجام داده باشد.
حضرت قائم كه فرزندان قاتلان امام حسين(عليه السلام) را هنگام ظهورش نابود مى سازد، براى اين است كه آنان از كردار پدرانشان خشنود هستند.  ]و مانند آنان و در راهشان مى باشند[
اين مختصرى بود از انقلاب اصلاح طلبانه رهبران الهى كه اين وظيفه را تا سر حد توان و قدرت بدوش مى كشند. شهادت در اين راه، نه تنها مطلوب است كه سرنوشت و مدال افتخارى است كه خداوند به سالكان اين طريق ارزانى مى دارد. باشد خداوند همه ما را در امر خطير «اصلاح» ـ كه در سايه اى امر به معروف و نهى از منكر تحقق مى يابد ـ يارى فرمايد.

پدید آورنده حسين معتمدى فر