ويژگي هاي شخصي و شخصيتي مدعيان

اختلال رواني
از نظر کارشناسانِ اختلال رواني، برخي مدعيان داراي اختلال هايي هستند که اصطلاحاً سايکوز تحميلي خوانده مي شود. در اين حال فرد چنان با قاطعيت راجع به ادعاي خود سخن مي گويد که افراد داراي روحية منفعل به سرعت تحت تأثير او قرار گرفته، شبيه وي مي شوند و ممکن است حاضر شوند فداکاري هاي بسيار چشم گير و قابل توجهي انجام دهند.[1] نمونة اين نظر کارشناسي را مي توان در پيروان مدعيان متعدد ديد. از جمله يکي از پيروان علي محمد باب که همراه وي اعدام شد، در لحظة اعدام نيز خواستار رضاي علي محمد باب بود.
از سوي ديگر يکي از عوامل پذيرش مردمي نسبت به ادعاها اين است که آن را الهامي و غيبي و مطابق دستور ماورايي مي دانند. دکتر برهاني هم در اين مورد مي گويد از جمله معيارهاي تشخيصي سايکوز، يا جنون آن است که ادعاهاي عجيب و غريب توسط مدعي مطرح مي شود و ديگر هيچ منطقي را نمي پذيرد و ادعا مي کند که به او وحي و الهام مي شود يا از کرامت ديگر دستور مي گيرد. بارها افرادي اين ادعاها را داشتند.[2]

خود کم بيني و حقارت

يکي ديگر از مفاهيمي كه اغلب روان شناسان به کار مي برند عقدة حقارت[3] است. افرادي که در کودکي دچار کمبود يا محروميتي بوده اند، در بزرگسالي به دنبال جبران آن هستند. اين عقده مي تواند منجر به نوعي خود شيفتگي شود، ولي در مفهوم عام گفته مي شود که به اين افراد شايد بيش از حد هم رسيدگي شده باشد؛ با وجود اين، فرد عقدة حقارت داشته باشد. افراد خود شيفته براي سيستم و جامعه خطرناک هستند.
تجلي اجتماعي اين عقيده آن است كه افراد خود شيفته، جامعه را به دنبال اهداف بزرگ و تخيلي خود مي کشند؛ و مثلاً مي گويند: ما بايد قدرت مطلق باشيم. همه بايد سپاس گزار ما باشند.[4]
حضرت امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد:
ما من رجل تکبر او تجبّر الا لذلة وجدها في نفسه؛[5] هيچ فردي به تکبر آلوده نمي شود مگر براي ذلت و حقارتي که در ضمير خود احساس مي کند.

افراط و تفريط
يکي از زمينه هاي شخصيتي مدعيان، رفتار خلوت جويانه و انزواطلبانة آن هاست. از آن جا که پيامبران و اولياي الهي دوراني را به خلوت و راز و نياز پرداخته اند، اين اعمال مدعيان، كه تنها شباهت صوري با رفتار اولياي الهي دارد، مي تواند عامل فريب مردم باشد. البته براساس نظر کارشناسان، مدعياني نيز اختلال شخصيت دارند (نه جنون) و به باطل بودن سخنان خود واقفند. اين ها امکان دارد ضريب هوشي خوب داشته باشند و براي توسعه در کار خود تلاش کنند.[6]
از سوي ديگر گاهي چنان برکار خود تسلط دارند که مي توانند پيرواني براي خود جمع کنند و براي گسترش آن مي كوشند هر چند گهگاه نيز شکست هاي شغلي و اجتماعي نيز داشته باشند. نمونة اين ها را درمورد آغاز زندگي باب و شکست او در تجارت و… مي توان يافت كه در برهة ديگر توانست شورش هايي فراوان در ايران پايه ريزي کند. افراد و تفريط در احساسات و عواطف و تهيج خارج از مرز آن ها، مي تواند عامل استفادة کساني شود که اختلال شخصيتي دارند و با ضريب هوش و قدرت خاصّ خود از اين مورد استفاده کنند. البته به کساني نيز واقعاً الهام شده است.[7]

ايجاد جذابيت هاي فردي و گروهي و کارِ تشکيلاتي[8]
استفاده از جهالت افراد و بي خبر نگاه داشتن آن ها از رَوَند فعاليت هاي خاصّ مدعيان و فرقه ها؛ به اين صورت كه يكي از اعضاي قديم و اصلي از فرقه ها يا وابستگان مدعي، با معاشرت با فرد مورد نظر او را جذب مي کند و عضو جديد تا مدتي نمي داند که چه مي کند و به کجا مي رود. از طرفي افراد آسيب پذير کساني هستند که با مشكلات يا بن بست هاي زندگي رو به رو هستند و فرصت تمركز براي درك حيله هاي فرقه ها و مدعيان را ندارند.
افراد اغفال شده اغلب معترفند که هيچ کدام در پيِ پيوستن به فرقه با گروه خاصّ براي تمام عمر نبوده اند، بلکه تحت اغفال و فشار قرار گرفته اند و تدريجاً از خانواده بريده اند و به آن گروه جديد پيوسته اند.
قدرت فوق العادة رهبران يا سردمداران در گروه هاي فرقه اي چنان است كه عموماً با اِعمال قدرت خاصّ در کنترل منابع مادي و انساني، افراد را مسحور خود مي کنند.
سران مدعيان داراي نوعي کلام و بيان آشکار به شکل کتاب، دکترين و… هستند و اين ها مي تواند نوعي جذابيت و مشروعيت ساختگي براي آن ها فراهم سازد و افراد را بفريبد. از جمله كتاب هاي ادعايي توسط بابيه، و مدعيان جديد از اين نمونه اند.

________________________________
[1]. نشست 59 مؤسسة فرهنگي انتظار نور، با عنوان بررسي خُلق و خوي مدعيان ، گفتار دکتر برهاني (روان شناس).
[2]. همان.
[3]. Interiority complex.
[4]. (گفتگو با خانم مريم رسوليان روان پزشک، سايت newspaper.com/ چهارشنبه 1 تير 1384).
[5]. اصول كافي، ج2، ص312.
[6]. دکتر برهان، سخنراني در نشست 59، مؤسسة فرهنگي انتظار نور، با موضوع بررسي خُلق و خوي مدعيان ، سال 1386.
[7]. همان.
[8]. با بهره گيري از مقالة چرا فرقه ها خطرنا کند؟ ، نکاتي از کتاب فرقه ها در ميان ما، مارگارت تالر ويژه نامه (كژراهه) سروش، صدا و سيماي جمهوري اسلامي، اسفند 1386.